مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی


+ جلسه افتتاحیه 28 مرداد 1358

جلسه در ساعت ده روز بیست و هشتم مرداد ماه 1358 هجری شمسی برابر با بیست و پنجم رمضان المبارک 1399 هجری قمری به ریاست آیت الله حاج آقای حسین خادمی (رئیس سنی) تشکیل شد.)

فهرست مطالب


1ـ انتخاب هیأت رئیسه سنی و استقرار در جایگاه

2ـ اعلام رسمیت جلسه و تلاوت آیاتی چند از قرآن مجید

3ـ اجرای سرود «الم نشرح لک صدرک» توسط گروه سرود حسینیه ارشاد.

4ـ قرائت پیام حضرت آیت الله العظمی امام خمینی رهبر انقلاب اسلامی ایران در مورد قانون اساسی توسط حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی

5ـ بیانات آقای مهندس مهدی بازرگان نخست وزیر دولت موقت جمهوری اسلامی ایران

6ـ بیانات آقای مهندس صباغیان (وزیر کشور)

7ـ پایان جلسه به عنوان تنفس

8ـ تشکیل مجدد جلسه و انجام مراسم تحلیف

9ـ بیانات چند تن از نمایندگان پیرامون اعتبارنامه ها و آئیننامة داخلی مجلس

10ـ اعلام پایان جلسه
آقای مهندس بارگان (نخست وزیر) به اتفاِ آقایان وزراء، سفراء، خبرنگاران داخلی و خارجی و تماشاچیان در جلسه حضور داشتند.

دبیرخانه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی
[--------------------------------------------------------------------------------------]

1ـ انتخاب هیأت رئیسه سنی به شرح زیر: آقای حاج آقا حسین خادمی رئیس آقای میرزا محمدعلی انگجی نائب رئیس آقای موسی موسوی قهد ریحانی دبیر آقای حسن عضدی منشی آقای حمیداللّه میرمراد زهی منشی (هیات رئیسه در جایگاه خود مستقر شدند.)



2ـ اعلام رسمیت جلسه و تلاوت آیاتی چند از قرآن مجید رئیس (خادمی) ـ رسمیت جلسه اعلام میشود، ابتدا چند آیه از کلام اللّه مجید قرائت میشود.

(بشرح زیر قرائت شد) اعوذباللّه من الشیطان الرجیم ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
ان اللّه یأمرکم ان تؤدوا الامانات الی اهلها و اذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل ان اللّه نعما یعظکم به ان اللّه کان سمیعاً بصیرا، یا ایها الذین آمنوا اطعیوااللّه و اطیعوا الرسول و اولی الامرمنکم فان تنازعتم فی شیء فردوه اللّه و رسوله ان کنتم تومنون باللّه و الیوم الاخر ذلک خیرواحسن تأویلا.



بسم اللّه الرحمن الرحیم

والشمس وضحیها و القمر اذا تلیها و النهاراذا جلیهاو اللیل اذا یغشیها و السماء و ما بنیها والارض وما طحیها و نفس وما سویها فالهمها فجورها و تقویها قد افلح من زکیها و قد خاب من دسیها کذبت ثمود بطغویها اذا نبعث اشقیها فقال لهم رسول اللّه ناقة الله و سقیها فکذبوه فعقروها فد مدم علیهم ربهم بذنبهم فسویها و لایخاف عقبیها.



3ـ اجرای سرود «الم نشرح لک صدرک» توسط گروه سرود حسینة ارشاد رئیس (خادمی) ـ اکنون توسط عدهای از جوانان حسینیه ارشاد سرود «الم نشرح» خوانده میشود: چراغ جاودان سوز حقیقت تابد و تابد که تا از ریشه بنیاد سیاهی را براندازد الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
حقیقت مرد توحیدی به نامردان نمیسازد به پای جان خود ارث شهیدان را نمیبازد الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا با نغمة روح خدائی بزن چنگی به زنجیر الهی میان شرِ و غرب آتش و خون اگر همراه خلق بی پناهی الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا در سنگر ارشاد و توحید و عدالت به زیر تابش خورشید خونین شهادت الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا با هم درفش خون فشان زندگی را ستانیم از کف خصم خدا و خلق و امت الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا با نغمة روح خدائی بزن چنگی به زنجیر الهی بیا برکن زبن در وادی عشق تباهی را تباهی را تباهی


بسم اللّه الرحمن الرحیم

الم نشرح لک صدرک.

و وضعنا عنک وزرک.

الذی انقض ظهرک.

و رفعنا لک ذکرک.

فان مع العسر یسرا.

ان مع العسر یسرا.

فاذا فرغت فانصب.

و الی ربک فارغب.


چراغ جاودان سوز حقیقت تابد و تابد که تا از ریشه بنیاد سیاهی را براندازد الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
حقیقت مرد توحیدی به نامردان نمیسازد به پای جان خود ارث شهیدان را نمیبازد الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا با نغمة روح خدائی بزن چنگی به زنجیر الهی میان شرِ و غرب آتش و خون اگر همراه خلق بی پناهی الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا در سنگر ارشاد و توحید و عدالت به زیر تابش خورشید خونین شهادت الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا با هم درفش خون فشان زندگی را ستانیم از کف خصم خدا و خلق و امت الم نشرح لک صدرک الم نشرح لک صدرک
بیا با نغمة روح خدائی بزن چنگی به زنجیر الهی بیا برکن زبن در وادی عشق تباهی را تباهی را تباهی

4ـ قرائت پیام حضرت آیت اللّه العظمی امام خمینی رهبر انقلاب اسلامی ایران در مورد قانون اساسی توسط حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی رئیس (خادمی) ـ پیام حضرت آیت اللّه امام خمینی قرائت میشود.

آقای هاشمی رفسنجانی بفرمائید.

هاشمی رفسنجانی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

این پیام رهبر انقلاب است همانند همه راهنمائیهای ایشان که در لحظات حساس تاریخ انقلابمان بما میفرمودند، در این لحظه حساس هم راهنمائی هائی برای نمایندگان محترم مجلس خبرگان فرمودهاند که قرائت میکنم:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

اکنون با عنایت خداوند متعال و تأیید حضرت ولی اللّه اعظم، عجل اللّه فرجه با یمن و برکت مجلس رسیدگی پیش نویس قانون اساسی کار خود را شروع میکند.

بجا است تذکراتی به ملت شریف و حضرت علمای عظام و سایر وکلای محترم بدهم:
1ـ بر هیچ یک از آنانکه از انقلاب اسلامی ایران اطلاع دارند پوشیده نیست که انگیزه این انقلاب و رمز پیروزی آن اسلام بوده و ملت ما در سراسر کشور از مرکز تا دورافتادهترین شهرها و قراء و قصبات با اهداء خون و فریاد «اللّه اکبر» جمهوری اسلامی را خواستار شدند و در رفرندام بی سابقه و اعجاب آور با اکثریت قریب به اتفاِ به «جمهوری اسلامی» رأی دادند و دولتهای اسلامی، رژیم و دولت ایران را به عنوان «جمهوری اسلامی» برسمیت شناختند.


2ـ با توجه به مراتب فوِ، قانون اساسی و سایر قوانین در این جمهوری باید صد در صد براساس اسلام باشد.

و اگر یک ماده هم برخلاف احکام اسلام باشد، تخلف از جمهوری و آراء اکثریت قریب به اتفاِ ملت است.

بر این اساس هر رأی یا طرحی که از طرف یک یا چند نماینده به مجلس داده شود که مخالف اسلام باشد، مردود و مخالف مسیر ملت و جمهوری اسلامی است و اصولاً نمایندگانی که بر این اساس انتخاب شده باشند وکالت آنان محدود به حدود جمهوری اسلامی است و اظهار نظر و رسیدگی به پیشنهادهای مخالف اسلام یا مخالف نظام جمهوری خروج از حدود وکالت آنها است.


3ـ تشخیص مخالفت و موافقت با احکام اسلام منحصراً در صلاحیت فقهای عظام است که الحمداللّه گروهی از آنان در مجلس وجود دارند.

و چون این یک امر تخصصی است، دخالت وکلای محترم دیگر در این اجتهاد و تشخیص احکام شرعی از کتاب و سنت دخالت در تخصص دیگران بدون داشتن صلاحیت و تخصصی لازم است.

البته در میان نمایندگان افراد فاضل ولایقی هستند که در رشتههای حقوقی و اداری و سیاسی تخصصی دارند و صاحب نظرند که از تخصصشان در همین جهات قوانین استفاده میشود و در صورت اختلاف متخصصان نظر اکثریت متخصصان معتبر است.


4ـ من با کمال تأکید توصیه میکنم که اگر بعضی از وکلای مجلس تمایل به مکاتب غرب یا شرِ داشته یا تحت تأثیر افکار انحرافی باشند، تمایل خودشان را در قانون اساسی جمهوری اسلامی دخالت ندهند و مسیر انحرافی خود را از این قانون جدا کنند، زیرا صلاح و سعادت ملت ما در دوری از چنین مکتبهائی است که در محیط خودشان هم عقب زده شده و رویه شکست و زوال است.

از گفتهها و نوشتههای بعضی از جناحها بدست میآید: افرادیکه صلاحیت تشخیص احکام و معارف اسلامی را ندارند، تحت تأثیر مکتبهای انحرافی، آیات قرآن کریم و متون احادیث را به میل خود تفسیر کرده و با آن مکتبها تطبیق مینمایند و توجه ندارند که مدارک فقه اسلامی براسایی مبتنی است که محتاج به درس و بحث و تحقیق طولانی است و با آن استدالالهای مضحک و سطحی و بدون توجه به ادله معارض و بررسی همه جانبه، معارف بلند پایه و عمیق اسلامی را نمیتوان بدست آورد و من انتظار دارم محیط مجلس خبرگان از چنین رویهای بدور باشد.


5ـ علمای اسلام حاضر در مجلس اگر مادهای از پیش نویس قانون اساسی و یا پیشنهادهای وارده را مخالف با اسلام دیدند، لازم است با صراحت اعلام دارند و از جنجال روزنامهها و نویسندگان غرب زده نهراسند که اینان خود را شکست خورده میبینند و از مناقشات و خرده گیریها دست بردار نیستند.



6ـ نمایندگان محترم مجلس خبرگان باید همه مساعی خویش را بکار برند تا قانون اساسی، جامع مزایا و خصوصیات زیر باشد:
الف - حفظ و حمایت حقوِ و مصالح تمام قشرهای ملت، دور از تبعیضهای ناروا.


ب - پیش بینی نیارها و منافع نسلهای آینده آنگونه که مد نظر شارع مقدس در معارف ابدی اسلام است.


ج - صراحت و روشنی مفاهیم قانون، بنحوی که امکان تفسیر و تأویل غلط در مسیر هوسهای دیکتاتورها و خودپرستان تاریخ در آن نباشد.


د - صلاحیت نمونه و راهنما قرار گرفتن، برای نهضتهای اسلامی دیگر که با الهام از انقلاب اسلامی ایران درصدد ایجاد جامعه اسلامی برمیأیند.


در خاتمه از خداوند متعال توفیق و تأیید همگان را خواستار و امیدوارم به برکت تلاش آقایان قانون اساسی واقعاً اسلامی و مترقی بتصویب برسد.

والسلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته - روح اللّه الموسوی الخمینی رئیس (خادمی) ـ تکبیر بگوئید (حضار همه تکبیر گفتند)

5ـ بیانات آقای مهندس مهدی بازرگان نخست وزیر دولت موقت جمهوری اسلامی ایران رئیس (خادمی) ـ آقای مهندس بازرگان بفرمائید.

مهندس بازرگان (نخست وزیر) -
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

الحمد اللّه الذی هدینا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا ان هدینااللّه.

بنام خداوند ذوالجلال وبنا بمأموریتی که رهبر عالیقدر انقلاب حضرت امام خمینی در تاریخ 15 بهمن 1357 بدولت موقت تفویض کردهاند، مفتخرم مجلس بررسی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را افتتاح نمایم و از این تصادف زمانی همگی خوشحال باشیم که نام و ننگ کودتای 28 مرداد 1332 با خاطرة شیرین یکی از گامهای پیروزی مبارزات ضد استبدادی ملت ایران زدوده میگردد.


بحول و قوه الهی و با فداکاری و همکاری مردم شرافتمند ایران پس از واژگونی نظام استبدادی 2500 ساله، دولت توفیق یافت چهار مرحله از پنج مرحله مأموریت خود را علیرغم کارشکنیهای مستمر بداندیشان داخل و خارج و مشکلات استثنائی دوران حاضر طی نماید.


روز جمعه 29 تیرماه 1358 انتخابات سراسری کشور برای تعیین 73 نفر نمایندگان محترم - بنحوی که سالمتر، بی خدشهتر و بی دخالتتر از تمام ادوار بعد از انقلاب مشروطیت بود - انجام یافت و اینک افتخار دارد که انعقاد مجلس بررسی قانون اساسی جدید را به ملت ایران و به شما نمایندگان و به رهبری انقلاب تبریک گفته، طرح قانون اساسی را که در شورای طرحهای انقلاب تدوین گردیده به تصویب هیأت وزیران و تصحیح و تایید شورای انقلاب رسیده است و متضمن 12 فصل و 151 اصل میباشد، حضورتان تقدیم نماید تا مورد بررسی و تصویب نهائی برای ارائه به آراء عمومی قرار دهید.


علاوه بر طرح قانون اساسی مجموعه نظرات ابراز شده از طرف مردم را که با مساعی آقایان کارمندان دفتر مجلس سنای سابق جمع آوری و تنظیم شده است و آقای دکتر یداللّه سحابی وزیر مشاور در طرحهای انقلاب بعداً توضیحات لازم را بعرض خواهند رساند، ضمیمه مینمایم.

اینک وظیفة بس خطیر و مسئوولیت تاریخی بس عظیم در پیشگاه خلق و خالق بدوش نمایندگان گرامی گذارده شده است.

از خداوند کریم آرزوی دقت و سرعت و موفقیتتان را در این امر مهم دارم.


بار امانتی که از طرف ملت و بدون تعلق به صنف خاص بعهده گرفتهاید، نه تنها شما را در برابر مبارزین و شهیدان گذشته و در برابر نسل حاضر ایران مسئوول کرده است، بلکه جوابگوی نسلهای آینده نیز خواهد بود.

ضمن آنکه فراموش نخواهید فرمود که با توجه به استقبال شایان و احساسات فراوان و مشارکت معنوی تمام مردم ستمدیده و عدالت طلب جهان مخصوصاً مسلمانان نسبت به انقلاب پیروزمند ایران و علاقه و میل به تأسی که طبعاً به جمهوری اسلامی دارند، قانون اساسی ما به تعبیری قانون اساسی همه مسلمانان و معرف نظام حکومتی اسلام خواهد بود.

هم حق تاریخ و ملت ایران باید بنحو احسن در آن ادا شود و هم حق مسلمانان چهارگوشه دنیا در آئین الهی ابراهیم.

بنابراین جا دارد بمصداِ «ان الدین عند اللّه الاسلام» و فرمان «تعالوا الی کلمة سواء» انعکاس آینده جهان شمولی قرآن باشد.


در طرح تقدیمی آنچه از اصول آزادی، حق انتقاد، حاکمیت ملی و رأی اکثریت آمده است، نه ارمغان مغرب زمین و تقلید و تحمیل بیگانگان است نه میراث نظام شاهنشاهی مخلوع، بلکه در تعبیرهای اختیار، امر بمعروف، نهی از منکر و دستور مشورت، محتوی اصولی است منطبق با قرآن و منبعث از مشیت الهی ازلی رحمان.

بنمایندگی دولت موقت جمهوری اسلامی ایران توفیق همگان را در آنچه رضای خدا و خیر هموطنان است برای تسریع در تصویب لایحه تقدیمی و حسن انجام چنین رسالت تاریخی آرزو مینمایم.

رئیس (خادمی) ـ تکبیر بگوئید (حضار همه تکبیر گفتند)


6ـ بیانات آقای مهندس صباغیان (وزیر کشور) رئیس (خادمی) ـ آقای وزیر کشور بفرمائید.

وزیر کشور (مهندس صباغیان) -
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، در سرآغاز کار این مجلس تاریخی که پس از بیست و پنج قرن سلطه طاغوتهای نظام شاهنشاهی بر سرنوشت ملت ما و به برکت پیروزی انقلاب اسلامی مردم ایران برهبری امام تشکیل میشود، جای آن دارد که سپاس و تشکر بیکران خود را به درگاه پروردگار توانا که ما را از نعمت و موهبت حاکمیت به سرنوشت خود بهرهمند گردانیده است عرضه داریم.

من بعنوان یک مسلمان و بنده کوچک خدا که در این روزهای تاریخی و دوران ساز توفیق انجام خدماتی کوچک در کابینه دولت موقت انقلابی را دارم با اغتنام از فرصت و بحکم وظیفه اسلامی و به اعتبار مسؤولیت فعلی خود لازم میدانم نکاتی چند را در محضر این مجلس محترم یادآوری نمایم.

و از اینکه سخنانی گزاف میگویم پوزش میطلبم.

نخست آنکه این واقعیت را مد نظر داشته باشیم که دهها هزار شهید بخون خفته انقلاب مقدس ما و ملتی ستمدیده در طول تاریخ شاهنشاهی چشم انتظار به حاصل کار این مجلس دوختهاند و شاهد و ناظر بر جریانات آن میباشند.

خواهران و برادران مسلمان ارجمندی که بر کرسی نمایندگی این مجلس قرار گرفتهاند و در مقابل خدا و نسل حاضر و نسلهای آینده این مملکت مسئوولیتی بس خطیر و بزرگ را پذیرا شدهاند و مسلم است که با درک عمیق این مسئولیت به کار بررسی و تدوین نهائی قانون اساسی نظام جمهور اسلامی ایران که در واقع بایستی منشور آزادی ملت و جوابگوی انتظارات بحق امت انقلابی ما باشد میپردازند.

ملت مسلمان ما که در جریان انقلاب دروان ساز خود عالیترین و والاترین مفاهیم انقلابی نظیر شهادت، پارسائی و ایثار در راه خدا و مستضعفین خلق را به جامعه بشریت عرضه داشت، از قوانین اساسی حاکم بر سرنوشتش انتظار دارد که مبشر پی ریزی آنچنان جامعهای از انسانهای آزاد و پویا شود که در آن موانع سیاسی، فرهنگی و اقتصادی از سر راه رشد و تکامل انسانی او برداشته شده و استمرار انقلاب اسلامی و سیرورت نفوس مستعد را به سوی قرب الهی تضمین نماید.

و این روح حاکم بر مجموعه اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی میباشد.

از طرف دیگر برای آنکه قانون اساسی جمهوری اسلامی ما از اعتبار ذاتی و فی نفسه برخوردار باشد بایستی تمام اقشار و آحاد ملت را در زیر چتر حمایت خود قرار دهد و در واقع منشور همبستگی ملی و وحدت کلمه ملت ایران گردد.

لذا انحصارطلبیها و تفرقه گرائیها نمیتواند و نباید در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ما جائی داشته باشد، چرا که استمرار انقلاب اسلامی و بقای جامعه اسلامی ایران مقدم بر همه چیز است و بدون شک خواهر و برادرانی که از طرف ملت ایران مأمور بررسی و تدوین این قانون گریدهاند، به پیروزی انقلاب مقدس ما که همانا وحدت کلمه ملت ایران بوده واقف هستند و بخوبی به ندای آسمانی قرآن کریم توجه دارند که: «ولا تکونوا کالتی نقضت غزلها من بعد قوه انکاثا تتخذون ایمانکم دخلا بینکم ان تکون امة هی اربی من امة» بمانند آنکسی که رشتههای خود را از تابیدن و استحکام، و اتابید و پنبه کرد، نباشید.
و به زبان حال ما، قربانیها و شهادتها و اسارت هائی را که در راه پیروزی انقلاب متحمل شدهاید، بهدر ندهید.
به چه طریق این مایه گزاریها بهدر خواهد رفت؟ جواب ـ «تتخذون ایمانکم دخلا بینکم ان تکون هی اربی من امه» از راهی که مسئولیتها و تعهدات و پیمانهای خود را وسیله استفاده شخصی یا گروهی و یا قدرتطلبی قرار دهید تا آنکه دستهای فزون بهرهتر از دستههای دیگر بشود.
قرآن میفرماید کاری نکنید که جامعه تان این چنین بشود یعنی اصل را باید بر این گذاشت که دسته و گروهی بر دسته و گروه دیگر امتیاز و برتری سیاسی خاصی نداشته و از قدرت بیشتری برخوردار نباشد و در تحلیل نهائی قدرت سیاسی بمعنی واقعی ملی شود.
و در همین جا چه نیکو و بجاست که به فرازی از سفارشات امام علی(ع) امیرالمؤمنین به مالک اشتر عنایت کنیم آنجا که میفرماید: «ای مالک در صورت برخورد با منافع خاص خود و عامه مردم، همیشه خوشنودی و رضایت توده را بر خوشنودی خواص مقدم بدار، درست است که آنان با این عمل تو خواهند رنجید ولی با رنجش تودههای مردم قابل مقایسه نیست و نارضائی آنان با خشنودی عمومی قابل گذشت است، پس با تمام وجود در جلب رضایت اکثریت جامعه بکوش زیرا اکثریت است که نگهبان مملکت و حصار کشور است همیشه با توده مردم باش و با شادی آنان شادی کن و با غم و اندوهشان اندوهناک باش.
امید است نمایندگان محترم مردم مسلمان ایران با توجه به شرایطی که بر مملکت حکمفرماست و علیرغم تلاشهای مذبوحانه عوامل ضد انقلاب و دشمن برای اغتشاش و تفرقه افکنی با تلاشی انقلابی کار بررسی قانون اساسی را در جهت تأمین مصالح عمومی و انقلاب مقدس مردم ایران پیگیری نموده و مجلس حاضر را به کانون همبستگی ملت ایران مبدل نمایند.
و اما هموطنان مسلمان و شریف ایرانی توجه داشته باشند که با انتخاب و اعزام نمایندگانی برای این مجلس، مسئولیت آنها بپایان نرسیده و به حکم اصل و مسئوولیت عام در اسلام بایستی در تمام احوال شاهد و ناظر بر کار این مجلس بوده و در جریان مباحث و مصوبات آن قرار گیرند، و بخصوص از خواهران و برادران صاحب نظر و خبره انتظار دارد در طول مدت برقراری این مجلس از طریق وزارت کشور و یا اطلاع قبلی در جلسات عمومی مجلس بعنوان ناظر شرکت نمایند تا بخواست خدای بزرگ و طبق فرمایش رهبر انقلاب و با همت شما نمایندگان منتخب مردم، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در چهار چوب قوانین اسلام بررسی و تدوین گردد.
توفیق همه خواهران و برادران را از خداوند متعال خواستارم.
رئیس (خادمی) ـ تکبیر بگوئید (حضار همه تکبیر گفتند)
7ـ پایان جلسه بعنوان تنفس
رئیس (خادمی) ـ جلسة افتتاحیه بعنوان تنفس ختم میشود.
مجدداً جلسة علنی تشکیل خواهد شد.
(جلسه ساعت 12 ختم شد) (در این هنگام جناب آقای نخست وزیر باتفاِ آقایان وزراء بجز آقای وزیر کشور مجلس را ترک کردند)

8ـ تشکیل مجدد جلسه و انجام مراسم تحلیف ساعت دوازده و یک چهارم جلسة علنی مجدداً به ریاست آیت اللّه حاج آقا حسین خادمی (رئیس سنی) تشکیل شد.
رئیس (خادمی) ـ با وجودیکه همه آقایان البته از برگزیدگانند و این مراتب را همه اقدام خواهند کرد، ولی برای تأکید در مطلب، قسم نامهای خوانده میشود که چون قسم به قرآن و دیگر کتب آسمانی است مقتضی است همه بایستند، متن قسم نامه خوانده میشود و همه آنرا به دنبال من بخوانند و بعد امضاء کنند: (متن قسم نامه به شرح زیر خوانده شد) ما به پروردگار یکتا و در برابر خلق قهرمان ایران به قرآن و دیگر کتب آسمانی سوگند میخوریم که در بررسی و تدوین قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران همواره اصول ذیل را رعایت نموده و به تحقق آنها متعهد باشیم:

1ـ به رژیم جمهوری اسلامی ایران که به تأیید ملت رسیده وفادار و مؤمن بوده و در راه استحکام و دوام آن کوشش نمائیم.


2ـ تمامیت ارضی مملکت و همبستگی همه اقوام ایرانی را در تحت لوای جمهوری اسلامی ایران در مد نظر قرار دهیم.

3ـ به مسئولیت خطیر خود در مقابل خدا و ملت مسلمان ایران و مأموریت تاریخی که این ملت به ما واگذار کرده، توجه عمیق مبذول داشته و در جریان بررسی قانون اساسی احقاِ حقوِ پایمال شده ملت ستمدیده ایران در طول 20 قرن سلطه جباران بر این مملکت و اهداف انقلاب مقدس اسلامی را که متضمن مصالح ملی جامعه ایران است نصب العین قرار دهیم.
رئیس (خادمی) ـ همه آقایان متن قسم نامه را خواندند؟ (نمایندگان - بله خواندیم) حالا صورت اسامی خوانده میشود و یک یک تشریف میآورند اینجا و امضاء میفرمایند.
(اسامی نمایندگان به ترتیب زیر اعلام گردید و نمایندگان به جایگاه هیأت رئیسه آمده متن قسم نامه را امضاء کردند).
آقایان: دکتر سید حسن آیت - جعفر اسراقی - سید کاظم اکرمی - میرمحمد علی انگجی - میرزا محمد انواری - حاج شیخ هادی باریک بین - دکتر محمد جواد با هنر - حاج شیخ محمد تقی بشارت - دکتر ابوالحسن بنی صدر - دکتر سید محمد حسینی بهشتی - دکتر سرگن بیت اوشانا - سید اکبر پرورش - عبداللّه جوادی آملی - محمد جواد حجتی کرمانی - محمد جواد حاج طرخانی - سید منیر الدین حسینی هاشمی - شیخ عبدالرحمن حیدری - حاج آقا حسین خادمی - دکتر هرایر خالاتیان - سید محمد حسینی خامنهای - سید حسین طاهری خرم آبادی - شیخ ابوالقاسم خزعلی - مهندس عزیز دانش راد - سید عبدالحسین دستغیب - شیخ عبدالرحیم ربانی - محمد مهدی ربانی رانکوهی - شیخ حسینعلی رحمانی - محمد رشیدیان - دکتر محمود روحانی - جعفر سبحانی - مهندس عزت اللّه سحابی - موبد رستم شهزادی - دکتر عباس شیبانی - لطف اللّه صافی - محمد صدوقی - سید عبداللّه ضیائی نیا - سید محمود طالقانی - سید جلال طاهری - حبیب اللّه طاهری - علی محمد عرب - حسن عضدی - مولوی عبدالعزیز ملازاده - جواد فاتحی - جلال الدین فارسی - میرزا علی فلسفی تنکابنی - محمد فوزی - دکتر علی قائمی امیری - سید علی اکبر قرشی - شیخ محمد کرمی - سید جعفر کریمی دیو کلاهی - سید محمد کیاوش - خانم منیره گرجی - دکتر علی گلزاده غفوری - علی مراد خانی ارنگه - میرزا علی مشکینی - شیخ ابوالحسن مقدسی شیرازی - مهندس رحمت اللّه مقدم مراغهای - ناصر مکارم شیرازی - سید موسی موسوی قهد ریحانی - سید میر کریم موسوی کریمی اردبیلی - سیدمحمد علی موسوی جزایری - حاج سید اسمعیل موسوی زنجانی - حسینعلی منتظری نجف آبادی - حمید اللّه میرمرادزهی - سید محمد حسن نبوی - دکتر سید احمد نوربخش - سید حبیب هاشمی نژاد - شیخ محمد یزدی.


9ـ بیانات چند تن از نمایندگان در اطراف اعتبار نامهها و آئین نامه داخلی مجلس رئیس (خادمی) ـ به موجب مادة 18 نظامنامه برای انتخاب هیأت رئیسه دائم اخذ رأی به عمل میآید.
مقدم مراغهای ـ بنده عرض دارم.
رئیس (خادمی) ـ آقای مقدم مراغهای بفرمائید.
مقدم مراغهای ـ به نام خدا، خواستم حضور جناب رئیس عرض کنم که از نظر اصول پارلمانی دو مطلب در اینجا فراموش شده که تذکر میدهم.
یکی اینکه طبق معمول پارلمانی، یعنی هر محکمه و دادگاهی هم که تشکیل میشود اولین مطلب رسیدگی به صلاحیتها و اعتبارنامه هاست.
در اینجا هم اول باید اعتبارنامهها مطرح و تصویب شود چون این اولین هیأت منتخب در جمهوری اسلامی است.
مسؤولیتها معلوم است، رفراندوم تکلیف را روشن کرده و امام نظراتشان را اعلام فرمودند و ما باید کاری بکنیم که حیثیت این مجلس رعایت شده باشد.
رسیدگی به اعتبارنامهها در صلاحیت این مجلس است و مطلب دیگر اینکه آقای رئیس اشاره فرمودند به آئین نامه.
هیچ آئین نامهای تا در اینجا تصویب نشود نمیتواند مورد قبول باشد.
آئین نامه مجلس خبرگان باید در مجلس خبرگان تصویب شود.
بنده این دو مطلب را پیشنهاد کردم و استدعای رسیدگی به آن را دارم.
رئیس (خادمی) ـ آقای دکتر عباس شیبانی بفرمائید.
دکتر شیبانی ـ به نام خداوند در هم کوبنده ستمگران، بنام خداوندی که حکومت را مختص صالحان میداند.
جناب آقای مراغهای، اگر بنا است که به صلاحیت رسیدگی شود، نمایندگان این مجلس هیچکدام خودشان صلاحیت ندارند، پس چگونه میتوانند به صلاحیت دیگران رسیدگی کنند؟ صلاحیت نمایندگان را هیأت نظارت رسیدگی کرده و اعتبارنامهها را تصویب و خدمتشان تقدیم داشته است.
اگر جنابعالی خودتان به صلاحیتتان اعتراض دارید میتوانید تشریف ببرید.
در مورد آئین نامه که فرمودید همین مجلس آن را باید تدوین کند میگویم مجلسی که وظیفه سنگین تدوین قانون اساسی را برعهده دارد وقتش مهمتر ازاینست که صرف آئین نامه داخلی مجلس شود.
مرسوم است که آئین نامه داخلی را قبلا مینویسند و بعد طبق آن عمل میکنند.
در این مجلس، جای بحث بیخودی نیست.
رئیس (خادمی) ـ آقای حسینعلی منتظری بفرمائید.
رئیس (خادمی) ـ اعوذباللّه من الشیطان الرجیم،
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، و بشر عبادالذین یستمعون القول و یتبعون احسنه، آقایان محترم که انتخاب شدهاند از طرف ملت برای رسیدگی به قانون اساسی، من مطمئنم که هیچ هدفی جز اسلام و خیر ملت ایران را ندارند.
قهراً بایستی ما از همه تعصبها منزه باشیم و همه آقایان هم هستند و میخواهند آنچه خیر است انجام گیرد.
بنده دو مطلب را خواستم تذکر بدهم.
یکی در مورد آئین نامه است و همانطور که گفتند مربوط به مجلس خبرگان است که مجلس شورای ملی هم آئین نامهاش را باید خودش تنظیم و تصویب کند.
این معنی ندارد که ما منتخب ملت باشیم و در جای دیگری برای کار ما آئین نامه تنظیم بکنند.
ملت صلاحیت آقایان را تشخیص داده است.
آنها را برای اینکار مهم انتخاب کرده است و قهراً برنامه کارآقایان و روش کارشان را خودشان باید تصویب بکنند.
بنابراین اگر آئین نامهای در جائی دیگر تنظیم شده باشد، از نظر ما اعتبار ندارد.
به اصطلاح فقهی معامله فضولی است و معامله فضولی احتیاج دارد به اینکه امضاء شود اگر مجلس امضاء کرد حجت است والا نه و در مقابل ما هم آئین نامهای تنظیم کردهایم که آنرا هم در اختیار میگذاریم و رأی گرفته میشود.
خلاصه اینکه به آئین نامه باید رأی داده شود.
مسئله دیگری که میخواستم عرض کنم مسئله اصل طرح پیشنهادی است در واقع ما میخواهیم کاری بهتر انجام داده باشیم اگر قرار باشد که طرح پیشنهادی دیگری داشته باشیم غیر از این طرح که قبلا منتشر شده آن طرح پیشنهادی باید تکثیر شده، در اختیار آقایان گذاشته شود آنوقت نظر بدهند که کدامیک باید ملاک کار باشد، عرض من تمام شد.
رئیس (خادمی) ـ آقای خامنهای بفرمائید.
خامنهای ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، من به عنوان مقدمه استناد میکنم به فرمایشات امام یعنی استقلال این مجلس و اصالت این مجلس و نظر این مجلس و استناد میکنم به نظر رئیس دولت و آقای وزیر کشور که صلاحیت مجلس را شناختهاند و معنای صلاحیت مجلس و تشکیل آن از دو باب است یکی استقلال نظر و دیگری صلاحیت تام برای قبول یا رد هر چیزی که صورت قانونی داشته باشد.
به دو دلیل: یکی اینکه منتخب مردم هستند و همان مطلبی که جناب منتظری فرمودند و مردم از آنها توقع دارند و ممکن است مردم در خارج به ما اعتراض کنند که شما چرا این نظامنامه را قبول کردید، دوم اینکه گمان میکنم که هیأت محترم دولت و آقای وزیر کشور و بقیه کسانیکه این نظامنامه را تهیه کردهاند، اصل بین المللی تفکیک قوا را قبول دارند.
به هر حال این چیزی است که مدعی هستند و بارها دیده شده که اعضای دولت و آقای نخست وزیر گله کردهاند از مقامات غیر مسئولی که دخالت در قوة مجریه کردهاند و چنین ایرادی به جا و سزاوار هم بوده است زیرا قوه مجریه نباید مورد دخالت قوة دیگری قرار گیرد.
معکوس این به خود آقایان وارد است، من چون سوء نیتی در بین نمیبینم، خوب نظامنامهای بوده برای زمینه تدوین نظامنامه داخلی مجلس، ولی این دلیل بر حاکمیت آن نظامنامه بر ما یعنی نمایندگان 36 میلیون جمعیت ایران نخواهد بود، اصولاً اگر قوای ثلاثه یعنی قوه مقننه و مجریه و قضائیه را قبول کنیم که بر معیارهای بین المللی اینها از هم منفک هستند و جز به مقدار محدود برابر با قانون اساسی که هنوز نوشته نشده است حق دخالت ندارند، احترام این مجلس اقتضا میکند که در صلاحیتش دخالت نشود و تدوین هر چیزی که صورت تقنینی دارد در آن حدی که مقررات و مصوبات خود شورا اجازه داده است و به وسیلة خود دولت به ما ابلاغ شده است و با چنین صلاحیتی ما را فرستادهاند، این صلاحیت را محترم بشمارند.
نظامنامه داخلی اینجا اولین چیزی است که در تدوین قانون اساسی مؤثر است، و اشاره بفرمایش آقای منتظری میکنم چون هر چیزی که کانالی و معبری باشد و مسدود کننده و محیط و محدود کننده افکار و عقاید این جلسه باشد اعم از نظامنامه یا پیش نویس قانون اساسی هر دو به طور برابر مردود است، برای اینکه اینجا هیچ نوع تلقین و تزریقی و هیچ نوع محدودیتی از لحاظ الفاظ، از لحاظ اصول و ماده و پیشنهاد نباید بشود که فکر صاف نماینده ملت به مسیری کشیده شود.
لذا اجازه بدهند نظامنامه را بیاورند.
نمایندگان و بنده تقاضا کردیم از مقام ریاست ولی نیاوردند اصل نظامنامه را هیچ یک از حاضرین اطلاع ندارند، اولا اصل نظامنامه را از مقام ریاست تقاضا دارم به همه بدهند و بعد بر اساس آن یا بعنوان یک پیشنهادی، میل مجلس است خواست تصویب میکند نخواست نظریات دیگری را در آن ادغام میکند و یا رد میکند و چیز جدیدی میگذارد و همچنین استبدنبال این پیش نویس قانون اساسی که به هر صورتی باشد، محدود میکند دامنه تفکر و تعمق و تصمیم نمایندگان را.
تقلید به هر یک از این اصول باعث میشود که از اصول دیگری غافل بمانند و من این را بعنوان مبنای حقوقی مورد اعتقاد و قبول دولت عرض میکنم و گمان نمیکنم خود آنها هم قصد تحمیل داشته باشند.
ما آمادهایم، نظامنامه را به برادر عزیزم آقای دکتر شیبانی عرض میکنم که ما برای این کار اینجا آمدهایم در اینجا هیچ کاری زائد نیست چون ما تشریفات را که شاید زائد بود پشت سرگذاشتیم.
نظامنامه مستقیماً در سرنوشت قانون و ملت و مسلمین دنیا و اسلام مؤثر است.
عرض دیگری ندارم.
رئیس (خادمی) ـ آقای دکتر بهشتی بفرمائید.

نایب رئیس (بهشتی) ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، در طلیعه انجام وظیفه سنگینی که برعهده گرفتهایم احساس میکنم یادآوری این اصل بخودم و دوستانم مفید باشد که سعی کنیم در هر مسئلهای و مطلبی به حداقل صحبت اکتفا کنیم و ضمناً وقتی یک مسئلهای مطرح است مسئله بعدی را مطرح نکنیم.
مسئله متن را جناب آقای منتظری و جناب آقای خامنهای مطرح کردند در حالیکه مطرح نبود و بعداً مطرح میشد، تا بتوانیم با این وقت کوتاهی که از نظر مقتضای انقلاب در پیش داریم در حداقل وقت کارهایمان را تمام کنیم.
در مورد تصویب اعتبارنامه، همانطوریکه فرمودند سنت پارلمانی صحیح است، منتهی باید دید ضرورت دارد یا نه؟ بخصوص که رسیدگی به اعتبارنامهها باز تشکیل کمیسیون میخواهد و اگر اعتراضی باشد مورد رسیدگی قرار گیرد که این مدتی وقت میخواهد.
در یک پارلمانی که عمرش 2 یا 4 سال است، خوب وقت این کارها هست ولی برای این گردهمائی که باید در حداقل وقت ممکن، نمیگویم با شتابزدگی، باید کاری را تمام بکنیم شاید وقت برای این سنت هائی که مستحب است نباشد.
چون تأیید کننده اعتبارنامهها دولت است.
راجع به آئین نامه داخلی باید عرض کنم بهرحال این جلسه تا اینجا یک آئین نامه میخواست و آنچه تا اینجا انجام گرفت طبق آئین نامه بود که آنرا دیگر نمیتوانست این مجلس تصویب کند آن را باید قبلا دولت و شورای انقلاب تصویب میکرد و این کار را کرد ولی از این به بعد بستگی دارد به رأی آقایان.
از نظر بنده فکر میکنم رأی منصفانه این باشد که در این جلسه هیأت رئیسه دائمش را انتخاب کند و بعد هیأت رئیسه دائم در اولین جلسه کمیسیونی را برای رسیدگی به آئین نامه تعیین کند و این کمیسیون سعی کند تا امشب به این آئین نامهها رسیدگی کند و فردا در جلسه مطرح شود.
چون اگر آئین نامه نباشد ما باید سه روز جلسه نداشته باشیم و منتظر تصویب آئین نامه باشیم و یا اینکه انتخاب هیأت رئیسه دائم را هم ببعد از تصویب آئین نامه موکول بفرمائید، بنابراین پیشنهاد میکنم که همین الان اگر موافق هستید طبق سنت یک موافق و یک مخالف صحبت کند و بعد به رأی بگذارید و 5 نفر را برای کمیسیون رسیدگی به آئین نامه داخلی تعیین کنید واین کمیسیون را موظف کنید که تا فردا صبح نتیجه کارش را به جلسه علنی بدهد.
رئیس (خادمی) ـ آقای مکارم شیرازی بفرمائید.

مکارم شیرازی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، مجلسی است در تاریخ مملکت ما بی سابقه و در شرایطی تشکیل میشود که مملکت شدیداً نیاز دارد هر چه زودتر نتیجه کار مجلس در اختیار مردم قرار بگیرد.
من یک تذکر کوتاه میخواستم عرض کنم شاید بعضی از دوستان فرمودند وقت ما کوتاه و مواد اساسنامه بسیار مفصل است هر چه صرفه جوئی در وقت بکنیم بسیار بمورد و بجاست حتی الامکان از تشریفات حذف میکنیم.
موضوع دیگر این است که این مجلس با مجالس دیگر فرِ بسیار دارد.
انشاءاللّه در یک محیطی مملو از تفاهم، بحثها تعقیب بشود.
من بعنوان انجام یک وظیفه عرض میکنم از مختصر خشونتی که در آغاز مجلس بچشم خورد متأثر شدم و با نهایت معذرت از آقایانی که صحبت فرمودند عرض میکنم که ما بالاخره تابع منطقیم، استدلال میکنیم، بحث میکنیم، آخرهم به رأی شما میگذاریم.
جای این ندارد که بحثها خدای نکرده، به خشونت کشیده شود، اساس اسلام است و اساس اخلاِ است.
اخلاِ و تفاهم باید رعایت شود و رعایت خواهد شد.
اما در موضوع آئین نامه، بدون شک آئین نامه الگوی کار ما است ما میخواهیم اینجا کار کنیم الگوی کار ما را دیگران بنشینند و تصویب کنند و در اختیار ما بگذارند؟ فکر نمیکنم با هیچ منطقی جور در بیاید اگر بنا است ما بنشینیم کار کنیم الگوی کار را باید خودمان تعیین کنیم، اگر قرار است دیگری بما دیکته کند این با بحث آزاد ما سازگار نیست.
بنابراین آئین نامه باید اینجا تنظیم و تصویب شود.
و اما اینکه آقای دکتر بهشتی فرمودند در اختیار کمیسیونی گذاشته بشود بقول آقای خامنهای اصلا ما آئین نامه را ندیدهایم.
بدهید ببینیم، مطالعه کنیم نظراتی اگر رویش داشته باشیم در همین اوقات تنفس، تفاهمی، بحثی بشود بعد معلوم شود آن کمیسیونی که میخواهد انتخاب بشود و افکار افراد را در نظر بگیرد باید چه خط سیری را تعقیب کند.
عرضم را کوتاه میکنم به عنوان استفاده از وقت معذرت میخواهم.

رئیس (خادمی) ـ آقای مهندس سحابی بفرمائید.

مهندس سحابی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، من عرض مختصری دارم، فقط میخواستم یادآوری کنم این صحبت هائی که آقایان منتظری و خامنهای فرمودند اینها در متن بحثهای مجلس است و قبل از اینکه هیئت رئیسه مجلس انتخاب شود این بحثها خارج است.
قرار بر این است که اولین کار این مجلس تعیین هیئت رئیسه قطعی باشد بعد وارد متن کار مجلس میشود.
این یک نکته بود بنابراین بنده پیشنهاد کفایت مذاکرات میکنم و به انتخاب هیئت رئیسه میپردازیم تا مجلس رسمی بشود.
نکته دیگر اینکه این آئین نامه که فعلا در اختیار ما است، برخلاف آن آئین نامهای که آقای خامنهای فرمودند، آئین نامه تدوین شده دولت نیست.
این آئین نامه از طریق مراجع و نهادهائیکه در رژیم فعلی ما جنبه قانونی و مشروعیت دارد، از آن طریق گذشته است یعنی آئین نامه به وسیله دولت تهیه شده و در شورای انقلاب هم تصویب شده و نمایندگان شورای انقلاب هم پای این آئین نامه امضاء گذاشتهاند.
بنابراین مشروعیت دارد تا حالا، از این به بعد وقتی قانون اساسی تصویب شد و مراجع دیگری برای قانونگذاری تعیین شد آنوقت است که از طریق دیگری آئین نامهها تنظیم خواهد شد.
بنابراین تا اینجا این آئین نامه رسمیت دارد.
دیگر عرضی ندارم.
رئیس (خادمی) ـ از طرف آقای مهندس سحابی پیشنهاد کفایت مذاکرات رسیده است به رأی میگذاریم.
آقایانی که موافقند قیام بفرمایند (اکثر برخاستند) چون اکثریت موافق هستند به این ترتیب تصویب میشود.
مقدم مراغهای ـ بنده پیشنهاد تنفس میکنم.


10ـ تعیین زمان تشکیل جلسة بعد و پایان جلسه رئیس (خادمی) ـ جلسه تا ساعت 5 بعد از ظهر تعطیل میشود.
(جلسه در ساعت سیزده و پنج دقیقه تعطیل شد) رئیس سنی مجلس بررسی نهایی قانون اساسی - حسین خادمی