مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی


+ جلسه دهم 12 شهریور 1358

جلسه ساعت شانزده و سی دقیقه روز دوازدهم شهریورماه 1358 هجری شمسی برابر با یازدهم شوال المکرم 1399 هجری قمری به ریاست آقای دکتر سید محمد حسینی بهشتی (نایب رئیس) تشکیل شد.

فهرست مطالب
1ـ اعلام رسمیت جلسه
2ـ ادامه بحث پیرامون اصل دوم پیش نویس قانون اساسی
3ـ پایان جلسه دبیرخانه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی

[----------------------------------------------------------------------]

اعلام رسمیت جلسه نایب رئیس (بهشتی) ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در این لحظه که نمایندگان در حال تشریف آوردن هستند جلسه با حضور پنجاه و دو نفر رسمی است.
آقای منتظری بفرمائید.
منتظری ـ اعوذبالله من الشیطان الرجیم.
بسم الله الرحمن الرحیم.
قبل از اینکه جناب آقای بهشتی جلسه را اداره کنند، من یک تذکری به رسانههای گروهی دارم و آن این است که تقاضا میکنم که گفتههای من در رسانه های گروهی منعکس شود.
این آقایان توجه داشته باشند که سبک بحثهائی که در حوزههای علمیه معمول است، با سبک بحثهائی که در دانشگاه وجود دارد تفاوت دارد و ما خوشبختانه امروزه در روزنامه ها میبینیم که خیلیها پیشنهاد میکنند که همان سبکی که در حوزه های علمیه متداول است، در دانشگاهها نیز پیاده شود.
در حوزه های علمیه معمول است که یک مسأله مطرح میشود و افراد مختلف در آن مساله اظهارنظر میکنند و همه کسانی که اظهارنظر نمیکنند نه اینکه مراد این است که صددرصد صحیح است بلکه برای اینکه مساله پخته شود و تمام حدود و جوانب آن رسیدگی شود و جنبه تقلیدی نداشته باشد، بلکه تقارب افکار بشود و با برخورد افکار مختلف یک مساله پخته و کاملی از آب درآید.
بهمین جهت استاد مسألهای را مطرح میکند و شاگردها اشکال میکنند و بعد استاد جواب میدهد و بعد شاگردان دیگر یک اشکال میکنند و بسیاری از نظرات جنبه پراتیک ندارد بلکه جنبه تئوری دارد و بعد نتیجه قطعی بصورت یک مساله نوشته میشود.
این سبکی است که در حوزههای علمیه متداول است و چون آقایان علمائی که در این مجلس خبرگان تشریف دارند، به سبک حوزههای علمیه آشنائی دارند، بنابراین ممکن است مسالهای را یک نفر عنوان کند بخاطر اینکه در اطرافش گفتگو شود و بعد دیگری بعنوان اعتراض نکتهای را ذکر میکند و باز دنبالش شخص دیگری نکته دیگری را ذکر میکند که این تقریباً همان سبکی است که در حوزههای علمیه معمول است از آقایانی که متصدی رسانههای گروهی هستند تقاضا میکنم اگر میخواهند صحبتهای این جلسه را در خارج منعکس بکنند، بطور کامل منعکس کنند زیرا بعضی از نمایندگان گله کردهاند که کسی بعنوان اشکال مطلبی را گفتهاست و این مطلب را در رسانههای گروهی منعکس کردهاند و جوابهائی که دیگران به این اشکال دادهاند منعکس نکردهاند و چه بسا مردم در خارج به اشتباه نیفتد.
بنابراین اگر بناست که صحبتهای این جلسات منعکس شود، تمام صحبتهای علمی اعم از سؤال و جواب در خارج منعکس شود تا کسی به اشتباه بیفتد چون بعضی از نمایندگان اعتراض کرده بودند، من بعنوان ریاست جلسه وظیفه داشتم این اعتراض نمایندگان را منعکس کنم و امیدوارم که از این به بعد وضع مجلس خبرگان مطابق نظر آقایان نمایندگان در رسانههای گروهی منعکس شود.

2ـ ادامه بحث پیرامون اصل دوم پیشنویس قانون اساسی نایب رئیس (بهشتی) ـ اکنون عده نمایندگان حاضر در جلسه به شصت و پنج نفر رسیده است و ما میتوانیم با حضور عدة بیشتری از نمایندگان کارمان را انجام دهیم.
دستور جلسه ادامه بحث و بررسی پیرامون اصل 2 پیشنهادی گروه اول است که خدمت آقایان هست و اصل پیشنهادی به آن صورتی که از طرف گروه اول مطرح شده قرائت میشود: اصل
2ـ جمهوری اسلامی نظامی است توحیدی بر پایه: ـ ایمان به خدای یکتا و عدل او در تکوین و تشریع و اختصاص حاکمیت و تشریع به او.
ـ اعتقاد به وحی الهی و نقش بنیادی آن در بیان قوانین.
ـ اعتقاد به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان و التزام قلبی و عملی او به احکام و قوانین.
ـ امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن بر تداوم اسلام انقلابی.
ـ کرامت ارزش والای انسان و پرورش گوهر الهی نهفته در او.
ـ آزادی و اختیار انسان در ساختن سرنوشت خویش.
ـ قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هر گونه ستمگری و ستمکشی.
ـ مسئولیت انسان و جهاد او در راه تکامل خودو دیگران.
ـ اجتهاد انقلابی و پویای متخصصان در فهم کتاب و سنت.
ـ استفاده کامل از علوم و فنون پیشرفته و تجارب بشری.
دیروز پیرامون فرازهای مختلف این اصل پیشنهادی بحثهائی شد که نظرات گروهها تنظیم و تکثیر شد و خدمت دوستان داده شده است.
نظرات گروه شمارة دو را که ملاحظه میفرمائید اصل پیشنهادی را به یک اصل فشردهتر و دارای چهاربند تبدیل کردهاند.
گروه سه پیشنهاد کردهاند بعضی تعبیرها اضافه شود و بعضیها تغییر پیدا کند.
گروه چهار بجای این اصل پیشنهادی، پیشنهاد جدیدی دادهاند با برخی تغییرات.
گروه پنج بجای اصل پیشنهادی، پیشنهادی دادهاند که در صفحه دو ملاحظه میفرمائید.
گروه شش هم پیشنهاد جدیدی دادهاند و از گروه شش آقای غفوری پیشنهادی دادهاند که در صفحه دو ملاحظه میکنید.
گروه هفت پیشنهاد تازهای داده بودند ولی باز پیشنهادشان را که در صفحه سه است تغییر دادهاند و در صفحه الحاقی جداگانه خدمت همه نمایندگان هست.
یکی از نمایندگان ـ به همه ندادهاند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ خیلی خوب میتوانیم بخوانیم.
فاتحی ـ من با همان پیشنهاد اولی موافق هستم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بلی به استثنای آقای فاتحی که میفرمایند من با همان پیشنهاد قبلی موافق هستم در ادامه کارمان در مورد کسانیکه نظر جزئی دادهاند در هر فرازی که مطرح میکنم نظر اصلاحیشان را طرح خواهیم کرد.
اگر نظر اصلاحی احتیاج به استدلال و توضیح خاصی داشته باشد، از نمایندگان گروهها دعوت میکنیم که توضیح بدهند.
ولی گروهائی که پیشنهاد جدید دارند خواهش میکنم با ترتیبی که صدا میکنم هر گروه یکنفر را که قبلا انتخاب کرده است اینجا بفرستد و دلایل تغییر متن پیشنهادی گروه یک را به این متن، به صورت خیلی فشرده بیان کند.
لازم به تکرار نیست که بحثها باید بدون مقدمه و مؤخره و صرفاً در حدود متن دستور جلسه و در حد اعلای اختصار باشد.
از نماینده گروه دو خواهش میکنم چون متن جدیدی پیشنهاد کردهاند برای توضیح تبدیل متن قبلی به متن پیشنهادی تشریف بیاورند.
آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
دوستان ما در گروه شمارة دو عقیدهشان بر این بود که اولا ذکر تمام مواد اصول دین به صورت جداگانه لزومی ندارد و میشود تمام اینها را جمع و جور کرد و به این صورت نوشت که «جموری اسلامی نظامی است الهی بر پایه عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان به منظور رسیدن به اهداف زیر» بنابراین اصل دوم و اصل سوم درهم ادغام میشود و آن اصول که پایه ذکر شده است، در یک جمله، همان جملهای که جلوی چشم آقایان است، بر «پایه عقایدی اسلامی» خلاصه شده است و آن چیزی که بعنوان اصل سه داده شده است آنهم بعنوان هدف در ذیل همین اصل نوشته میشود.
این نظری است که دوستان ما در این گروه داشتهاند و البته تغییراتی در همین جملهها داده شده که اینها پیچیده و نامفهوم برای عموم بوده و به این جهت سبب شده است با اصل سه خدمت آقایان ارائه کنند.
بنده چون خودم عضو گروه دو هستم یک نظری هم ضمیمه گروه داشتم آنرا هم اضافه میکنم وخلاصهاش این است که دیروز اشکالی به اصل دو شد که آن اشکال جواب داده نشد.
اصل دو مرکب است از سه قسمت پایهها و هدفها و روشها.
همة اینها در اصل دو مخلوط شده است و آن قسمتی که مربوط به پایه است همان اصول اعتقادات اسلامی و آزادی بشر و کرامت انسان است و آن قسمتی که مربوط به روش است استفاده از اجتهاد و استفاده کردن از علوم انسانی است و آن قسمتی که مربوط به هدف است از قبیل قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی است پس این اصل دو ترکیبی است از پایهها و روشها و هدفها که باید کاملا از هم تفکیک شود.
و توضیحاتی که دیروز گروه یک برای دوستان ما دادند قانع کننده نبود.
برای تفکیک اینها بهتر است که ما پایه و هدفها را از هم جدا کنیم و روش را هم جدا کنیم و ضمناً ما نمیخواهیم کتاب فلسفه بنویسیم.
رئیس (بهشتی) ـ آقای مکارم فقط درباره تبدیل توضیح بفرمائید.
یعنی توضیح بفرمائید که علت تبدیلها چیست؟ مکارم شیرازی ـ در تبدیلها کلمه تشریع و کلمه تکوین و کلمه پویا و گوهر انسانی که جنبه فلسفی داشته است برداشته شد و همانطور که بعضی از آقایان گفتند، اینها الفاظ مبهمی است و بدرد کتاب فلسفه میخورد و بدرد قانونی که همه باید بفهمند، نمیخورد و بعلاوه فردا در دبستان یا حداقل دبیرستان باید تدریس شود.
بنابراین همه الفاظ دو پهلو و مبهم و نامفهوم در سطح عموم باید برداشته شود و بین آن سه جنبه هم تفکیک بشود، تا اینکه بصورت کاملی در بیاید.
چون وقت کم است بیش از این دیگر عرضی ندارم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ ملاحظه میفرمائید که گروه دو بر اساس آنچه آقای مکارم توضیح دادند، خواستهاند بجای اصل دوم پیشنهادی گروه اول و اصل سوم پیشنهادی آقای دکتر غفوری اینطور نوشته شود «جمهوری اسلامی نظامی است الهی بر پایه عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان به منظور رسیدن به اهداف زیر»
1ـ پرورش و تکامل انسانها در همة زمینههای مادی و معنوی و جهاد هر انسان در راه پیشرفت خود ودیگران.

2ـ برقراری قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هرگونه ستمگری و ستمکشی.

3ـ آزادی و استقلال انسانها.

4ـ استفاده کامل از تمام علوم و فنون گذشته و تجارب سودمند بشری در پرتو اجرای تعالیم اسلام.
اینها بعنوان هدفها اعلام شده است و پایه بصورت فشرده عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان.
گروه سه هم توضیحاتی دادهاند که در بررسی یکایک فرازها مطرح میکنیم.
گروه چهار بجای اصل پیشنهادی، اصلی را پیشنهاد کردهاند که از نماینده آنان خواهش میکنم برای توضیح فشردهای تشریف بیاورند.
آقای یزدی بفرمائید.
یزدی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
تصمیمی که در خدمت رفقا گرفته شده است این است که اصل پیشنهادی گروه اول عیناً مورد قبول است ولی فقط اصلاحاتی در آن انجام شده است.
یکی کلمه توحید است که با توجه به مطلبی که دیروز بحث شد و نباید تکرار شود فقط به اینصورت در میآید که جمهوری اسلامی نظامی است که باید بر پایه و مطالب زیر ذکر شود.
مساله دوم این بود که اگر قرار است به عدل اشاره شود باید شعاع عدل بطور سریع بحث شود و اگر قرار است بطور کلی اشاره شودکافی است که گفته شود ایمان به خدای یکتای عادل یا خدای یکتا و عدل و مساله تسلیم در برابر او باشد اضافه شود برای اینکه روح اسلام را طبق آیه شریفه مساله تسلیم نشان میدهد.
موضوع دیگری که درخدمت رفقا تصمیم گرفته شد، مساله قسط و عدل بود که در اینجا ذکر شده که در ردیف اهداف بیاید و چون اینجا بعنوان زیر بنا و جهانبینی ذکر شده آن شبههای هم که آقای مکارم فرمودند، جواب داده شده است.
از نظر ما و رفقای ما جوابش همان بود که بحث شد که منظور از این اصل جهان بینی اسلام است و اگر جهانبینی باشد همه اینها تحت این عنوان میآید، منتها قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی به ردیف اهداف برود و دراصل سوم ذکر شود.
مساله دیگر این بود که درباره اجتهاد انقلابی که دیروز بطور مفصل بحث شد،گفته شود اجتهاد زنده و مستمر متخصصان در فهم کتاب و سنت پیغمبر اکرم(ص) و ائمه معصومین (ع) و در پرانتز بعنوان توضیح اضافه شود «کتاب و سنت».
در قسمت «استفاده کامل از علوم و فنون» یک کلمه «سودمند» اضافه شود.
منتظری ـ بدون هیچ وابستگی هم دنبالش اضافه شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بلی آنهم اضافه میشود.
در حقیقت کار گروه چهارهم این بود که اصل پیشنهاد را با یک مقدار تغییرات پذیرفتهاند ولی آقای منتظری بعنوان یک فرد از این گروه تذکراتی داشتند که جزئی است و در موقع تصویب هر بند خدمتتان توضیح داده خواهد شد.
گروه پنج طرح جدیدی پیشنهاد کرده که از نماینده گروه پنج خواهش میکنم برای توضیح دلیل تغییر این طرح به طرح جدید تشریف بیاورند.
آقای مهندس سحابی بفرمائید.
مهندس سحابی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در پیشنهادی که در گروه پنج مطرح شد و تقریباً به تصویب همه رسید یعنی طبق نظر همه اعضای گروه پنج تهیه شد دو نکته مورد نظر قرار گرفت یکی اینکه در قانون اساسی به طور کلی جای تفصیل و توضیح نیست زیرا قانون اساسی بیشتر اصول کلی را بیان میکند و دوم اینکه در فصل کلیات و اهداف که فصل اول قانون اساسی است مطالب باز هم باید کلیتر بیان شود و زیاد وارد جزئیات و تفصیلات نشود و بسیاری از تفصیلا و جزئیات که در فصل اهداف و کلیات گفته میشود، تفصیل آنها در اصول دیگر قانون اساسی میآید و در فصل مقدمه و اهداف بیشتر کلیات و اصولیترین مطالب که جهان بینی و ایدئولوژی است که حاکم بر تدوین کنندگان این قانون اساسی بوده و یا اندیشه حاکم بر ملت است، باید به طور مختصر و فشره جمعآوری شود و در فصل مقدمه و کلیات میآید.
به این جهت در فصل کلیات، اساسیترین نکات ایدئولوژی وجهان بینی بطور فشردهای باید بیاید.
نکته دوم اینکه ما در پیش نویس قانون اساسی که از قبل منتشر شده بود و در دست داشتیم همین اصل دو در آنجا بنحو فشردهتر و موجزتر مطالبی را که در اصل دو پیشنهادی گروه اول آورده شده، بیان کرده است که خیلی کلیتر و مناسبتر است و بهمین جهت ما اصل دو را که در پیشنویس قانون اساسی بود مبنا قرار داده و اصلاحاتی در آن انجام دادیم و چند لغتش را جابجا و یاعوض کردیم و به صورت آن اصلی در آمد که خدمتتان هست و میخوانید و اگر اجازه بدهید من هم یکدفعه بخوانم.
رئیس (بهشتی) ـ بلی بخوانید.
مهندس سحابی ـ پیشنهاد گروه پنج این است: «جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر توحید و دیگر عقاید و اصول اسلامی با تکیه بر ارزش و کرامت انسان و مسئولیت او درباره خویش و جامعه و نقش بنیادی تقوا در رشد او و نفی هرگونه ستمگری و ستمکشی داخلی و خارجی و ضرورت استفاده از دستاوردهای سودمند علوم و فرهنگ بشری با التزام به تعالیم حیات بخش اسلام».
به نظر میرسد این چند جمله مجموعه تفکر تدوین کنندگان قانون اساسی را بیان میکند و در عین حال کلیت هم دارد و از اختصار و ایجاز هم برخوردار است بهمین جهت به نظر ما بجای اصل پیشنهادی گروه یک ما همین چند سطر را بگذاریم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای کرمی از گروه پنج در پیشنهاداتشان نوشتهاند یا اصل سوم با اصلاحات موضعی و خاصی که اینجا نوشتهاند مطرح شود و یا بر طبق آنچه گروه پنج پیشنهاد کرده ولی با بعضی تغییرات که آن تغییرات را بعداً موقعی که خواستیم آنرا مطرح کنیم خودشان توضیح خواهند داد.
کرمی ـ آن چیزی که جناب آقای سحابی گفتند هدف بنده است ولی آنچه که گروه اول تصویب کردند با آن یادداشتهائی که بنده دادهام اگر اصلاح بشود من رأی میدهم در غیر این صورت رأی نمیدهم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ و آن یادداشتها را اینجا میخوانم که معلوم باشد چیست «جمهوری اسلامی نظامی توحیدی» «به معنای» بجای «برمبنای» و اضافه کردن «مطلق» به «حاکمیت» و بعد اضافه کردن «الهی» به دنبال «احکام و قوانین» در فراز خودش «و امامت و رهبری مرجع دینی» در آن بند «آزادی انسان با مکلف بودنش» و بجای «انقلابی» کلمة «اجتهاد صحیح».
این اضافاتی است که ایشان نوشتهاند و اگر اصلاح شود رأی مثبت میدهند.
آقای طاهری نوشتهاند «متأسفانه نظریه گروه سه آن طور که منظور بوده نوشته و ارائه نشده است» آقای طاهری منظورتان این است که متن تکثیر شده آنطور که منظور بوده ارائه نشده؟ یعنی چیز علاوهای بوده است؟ طاهری ـ بلی.
نایب رئیس (بهشتی) ـ این موضوع را بعداً به شورای هماهنگی بفرمائید و ضمنا موقعی که مطرح میشود تشریف بیاورید که نظرتان را بهتر بیان کنید.
گروه شش باز بجای اصل پیشنهادی توسط گروه اول، اصل جدیدی پیشنهاد کردهاند که خواهش میکنم نماینده گروه شش برابر توضیح تشریف بیاورند آقای دکتر ضیائی بفرمائید.
ضمناً توضیح میدهم که تعداد نمایندگان در حال حاضر هفتاد و یک نفر میباشد.
دکتر ضیائی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
دیروز مطالبی در دفاع و انتقاد از اصل دو پیشنهادی قانون اساسی بیان شد.
اصولا من با این نظر که تمام اینها باید در مقدمه ذکر شود با سروران عزیز موافق بودم.
چون قانون آن است که یقه بگیر و تکلیف آور باشد، به هر نحوی به یکی از احکام خمسه.
اصل اول و دوم و سوم پیش نویس بعنوان بیان تکلیف برای دولت نیست ولی اگر قرار شد که بعنوان اصل در قانون اساسی ذکر شود باید به این نکتهها توجه داشت که گنگ و مبهم و قابل تغییر نباشد.
راجع به جمهوری اسلامی که بر پایه عقاید اسلامی بنا شده است، اعلان بعضی از کشورها که با حقیقت اسلام جنگ دارند و خودشان را به عنوان کشور اسلامی معرفی کردهاند مثل کشور لیبی و یا کشور اسلامی زمان سابق (طاغوت) که مثل یک کشور اسلامی میان مردم جلوهگری میکرد در حالی که ضد اسلام بود.
بنابراین باید ذکر شود که نظام جمهوری اسلامی روی قرآن و سنت پیغمبر اکرم و ائمة اطهار بنا شده است که پایه است.
و اما در مورد اهداف باید عرض کنم که چون تیتر همیشه حاوی مطالبی است که به عنوان دلالت التزامی باید گویای آن باشد، گرچه به فرمایش جناب آقای مهندس سحابی مطالبی در عناوین اصول ذکر شده است اما وقتی که این اصل را به عنوان مقدمه قانون اساسی در اصل دوم و سوم قانون اساسی ذکر کردیم بعنوان جهانبینی نظام جمهوری اسلامی باید بعنوان تیتر همه مطالب را در برداشته باشد.
به این جهت گروه ششم این مطالب را بترتیبی که خدمت آقایان هست پیشنهاد کرده است که با توجه به نقصهائی که به نظر ما رسید، آنرا تکمیل کردهایم به این ترتیب که «جمهوری اسلامی نظامی است که بر پایه قرآن و سنت پیغمبر اسلام و ائمه اطهار بنا شده است»، و اصولا جمهوری اسلامی یعنی همان و برای تحقق بخشی اهدافش شامل روشهای زیر است:
1ـ تحکیم مبانی اعتقادی اسلامی.

2ـ اعتقاد به رهبری مستمر در مسیر تداوم انقلاب اسلامی یعنی در هر زمان باید یک رهبر برای تداوم انقلاب داشته باشیم یا شخص یا شورا.

3ـ تحقق بخشی و پرورش استعدادهای ارزنده در هر زمینه.

4ـ حمایت از آزادی و اختیارات افراد ملت در ساختن سرنوشت خویش نه آزاد ولی بر مبنای قوانین اسلامی که راهنما و برنامهریز است.

5ـ اقامه و گسترش قسط و عدل در سراسر کشور و نفی هرگونه تبعیض و سلطهجویی فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و ضرورت استفاده از دستاوردهای سودمند و علوم و فرهنگ بشری غیروابسته و تحریص و تشویق افراد به جهاد در راه تکامل انسانی خود و دیگران و شناسائی حقوِ برابر برای همه افراد ایرانی بر طبق موازین اسلامی.
یعنی در حقیقت جمیع قوانین اصول اسلامی را در این پیشنهاد هفتگانه به قول خودش جمع کرده و به همه اشاره کرده و در عین حال روشن است یعنی احتیاج به تفسیر ندارد و ابهام و اجمالی هم ندارد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم، از گروه شش آقای دکتر غفوری پیشنهادشان را به این صورت در آوردهاند که ملاحظه میکنید: اصل 2 ـ نظام جمهوری اسلامی نظامی اسلامی مبتنی بر
1ـ توحید و مقررات اصیل اسلامی
2ـ کرامت و ارزش انسانی
3ـ تحقق بخشی آثار توحید در همه زمینههای زندگی
4ـ سعی در تحقق اهداف زیر که در آن ضمیمه دیگر در دوازده هدف بیان کردهاند که در حقیقت خواستهاند خود اصل دو را ملخصتر کنند.
بعد نوبت اصل سه که میرسد خودشان برای توضیح اصل سه تشریف میآورند.
آقای غفوری اگر توضیح اضافی دارید بفرمائید.
ضمناً تا آقای غفوری اینجا تشریف میآورند.
تذکری هم آقای مکارم نوشتهاند که در حقیقت پاسخی به مطلب دکتر ضیائی است که من این پاسخ را چون به کار گروه اول مربوط میشود عیناً به نماینده گروه میدهم که بعداً با استفاده از نوشته ایشان عیناً بخواند.
آقای غفوری بفرمائید.
دکتر غفوری ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.
ارزش هر چیزی به ارزش آثارش است.
وقتی میگوئیم دین یا اسلام یا هر کس هر چه میگوید باید ببینیم که در عمل چه میکند.
در برنامهای که از اسلام و پیغمبر گرامی هست خاطر همه مستحضر است که یک جملهای دارد «یضع عنهم اصرهم والاغلال التی کانت علیهم اصرواغلال» حالا نمیخواهیم وارد این بحث شویم ولی اجمالا باید بدانیم که هر جامعهای اصرواغلال دارد و حتی مذاهب و ادیان قبل اسلام که اول رهائی بخش بودند و بعد خود اینها اصرواغلال شدند.
همانطور که در برنامه پیغمبر اسلام و برنامه اسلامی که در ابتدای ورود اسلام به ایران تشریح شد «لنخرج الناس من عبادة العباد الی عبادة اللّه ومن جورالادیان الی عدل الاسلام ومن ضیق الارض الی سعتها» بنابراین بطور اجمال وقتی قانون اساسی ما اساسی و کارساز خواهد بود که ببینیم دردهای اجتماعی ما چیست.
بنابراین بطور خلاصه فکر کردم که با توجه به کلمات قانون که به قول معروف باید قیراط، قیراط حساب شود و حرف زیادی درش نباشد دو پیشنهاد دارم، یکی اینکه اصل دو و سه تلفیق شود زیرا وقتی گفتیم توحید و آثار توحید، اشکال بزرگ ادیان اینست که اسم توحید را میبرند ولی توحید را به آسمانها میبرند در صورتیکه باید توحید را به روی زمین آورد و از زمین به آسمان برد.
یعنی آثار چشمهای بعضیها را کور میکند و به بعضیها صدها چشم مسلح میدهد.
ما باید ببینیم آثار توحید در اجتماع چیست و آن آثار را پیاده کنیم.
بنابراین قانون اساسی ما وقتی کارساز است که مردم نفس راحت بکشند.
و افرادی که ما را به اینجا فرستادهاند وقتی میفهمند که کاری برایشان صورت دادهایم که ببینیم دردشان چیست و چیزی که گلویشان را فشار میدهد چیست.
بنظر میرسد که برای رعایت اختصار در قانون ما اصل دو وسه را یکی کنیم و تمام مطالبی که احیاناً بحثانگیز است در سه جمله خلاصه کنیم.
یکی «توحید و مقررات اصیل اسلامی»، البته اسلام شناسانی وجود دارند که مقررات اصیل آن را بیان میکنند.
مسأله بعدی «کرامت انسانی» هست و بعد هم «تحقق بخشی آثار توحید» است که مربوط به اصل دو است و بعد بدنبالش سعی در تحقق اهداف زیر که پیشنهاد اول است که اگر اصل دو وسه تلفیق شود هم عبارتها کوتاه شده و هم مسائل بحثانگیز گفته نشده است و هم تحقق بخشی آثار توحید که کار اجتهاد است که در هر زمانی باید ببیند گرفتاری مردم چیست و به داد مردم برسد و ضمانت اجرائی خاتمیت اسلام و اجتهاد زنده هم در همین است.
پس پیشنهاد اول اینست که اصل دو وسه تلفیق شود بعد از همه آن بحثها که دیروز شد امروز شورای هماهنگی نهایت تلاشش را در این مورد بکار برد ولی باز هم چهار یا پنج متن را میبینید بنظر من اگر به این صورت در اجتماع برود آنوقت صدها برابر دربارهاش صحبت میشود پس بهتر است ما بیائیم بگوئیم اول توحید و مقررات اصیل اسلامی و بعد کرامت و ارزش انسانی که بعضیها فکر نکنند که حالا توحید و اسلام که هست باید یک سلطه گر جدید بیاید و یک استبداد دینی پیدا شود، نه کرامت و ارزش انسانی و سوم هم تحقق بخشی به آثار توحید.
خدا میخواهد که مردم چطور زندگی کنند؟ همانطور که هوا و این نعمتها عام است بالاخره محدودیتهای اجتماعی را باید برطرف کرد و برای اینکه بدانیم چه چیزهائی باعث محدودیتهای اجتماعی است دوازده مطلب ذکر شده که اینها گلوی جامعه را فشار میدهد.
اگر ما توانستیم این اغلال، این زنجیرها را از گردن مردم باز کنیم کاری کردهایم، والا چنان تلقی میشود که ما آمدهایم که چند زنجیر دیگرهم به دست و پای این جامعه ببندیم که همینطور سرگردان بشود.
پیشنهاد اول تلفیق اصل دو وسه است و چنانچه این پیشنهاد قبول نشد و اصل دو به صورت یکی از این پیشنهاد هائی که گفته شده تصویب شد، نوبت به اصل سه میرسد که من برای بیان اصرو اغلال و بخاطر اینکه دین خودمان را به جامعه ادا کرده باشیم و آن چیزهائی که جامعه ایرانی را فشار میدهد که در آن دوازده هدف با توجه به اصلاحاتی که شده ملاحظه میفرمائید آنها را بیان میکنم تا جامعه بفهمد وقتی جمهوری اسلامی آمد یک چیزی جامعه از آن میخواهد و طبق برنامههای زمان بندی شده مثلا آموزش و پرورش رایگان را از آن میخواهد و الی آخر.
متشکرم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ ضمناً علاوه بر مطالبی که عرض شد آقای صافی هم از گروه دو پیشنهادی نوشتهاند که قرائت میشود: بسمه تعالی اینجانب نظرم اینست که در همان متن گروه اول چند اصلاح بشود که با علامت در ذیل مشخص شده است.
اصل دوم ـ جمهوری اسلامی نظامی است بر پایه ایمان به خدای یکتا و عدل او در تکوین و تشریع و اختصاص و حاکمیت و تشریع به او و اعتقاد به نبوت و وساطت آن در تبلیغ کلیه قوانین و احکام و نظامات الهی و اعتقاد به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان و التزام قلبی و عملی او به احکام و قوانین الهی.
ایمان به امامت و رهبری مستمر آن در عصر غیبت حضرت مهدی حجةبن الحسن علیه الصلوة و السلام، و نقش کارساز و اساسی آن بر تداوم جنبشهای انقلابی اسلامی.
کرامت و ارزش والای انسانی و پرورش گوهر الهی نهفته در او.
آزادی و اختیار انسان در ساختن سرنوشت خویش (نفی جبر) قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هر گونه ستمگری و ستمکشی.
مسئولیت انسان و جهاد او برای تکامل خود و دیگران، تداوم اجتهاد و استنباط احکام از کتاب و سنت و احادیث ائمه طاهرین علیهم السلام در تمام اعصار، استفاده کامل از علوم و فنون پیشرفته و تجارب بشری.
نایب رئیس (بهشتی) ـ گروه هفت اصل پیشنهادی را تبدیل به اصل جدیدی کردهاند که نظر نهائی گروه هفت میباشد و خدمت آقایان داده شده است آقای تهرانی نمایندة گروه هفت در این مورد توضیحاتی میفرمایند.
نظرنهائی گروه هفت درباره اصل 3 جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر پایه یکتا پرستی و سایر معارف و احکام اسلامی که بر طبق آیة بیست و چهار از سورة حدید «ولقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط» عدالت و قسط اجتماعی و اقتصادی، و نفی کامل سلطهطلبی و سلطهپذیری را در پی میآورد.
تهرانی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
ابتدا بطور خیلی مختصر نظر کلی گروه خودمان را ذکر میکنم و بعد تبدیل اصل دو به اصلی که آقایان نوشتهاند ان شاء الله قرائت میشود و اگر معلوم شد که از اشکالها دورتر است آقایان رأی میدهند.
اما نظر آقایان اینست که قانون اساسی احکامی را که الزامآور است.
در بر داشته باشد.
یعنی درست است که ما اهداف زیاد داریم و اهداف را میشود در مقدمه نوشت، اما آنچه مردم متوقع هستند، احکام الزامی «نظم امور کم» نظم امور و نظم دولت و نظم اقتصادی و سایر روابط اجتماعی است تصویب و صادر شود و الزام به اجرا داشته باشد تا آن اهداف را مردم با تمام وجود حس کنند نه اینکه یک اهدافی تشعشعآمیز مثلا در قانون اساسی آورده بشود و اما وقتی بجایش برسیم «به نظام اقتصادی یا فرهنگی یا ارتشی یا به نظام جمهوری» چیزهائی و اصلهائی تصویب شود که این اهداف را در پی نداشته باشد.
خلاصه توقع مردم اینست که الزاماتی تصویب بشود و اهداف و هر چیزی که میخواهید هدف قرار دهید در مقدمه بنویسید.
اما اصل پیشنهادی ما به خاطر اینکه هم مطابق قرآن کریم باشد و هم از تمام اشکالهائی که شده دور باشد، پیشنهاد شده است «جمهوری اسلامی»، البته بنابر اینکه بخواهیم یک اصلی قرار بدهیم و الا نظر آقایان اینست که این حرفها مربوط به مقدمه است و قانون اساسی تماماً باید به احکام و الزاماتی که مربوط به «نظم امورکم» است، تصویب شود.
اما اگر بخواهیم اصل دوم را بگذاریم و حذف نکنیم اینطور اصلاح شود که «جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر پایه یکتاپرستی و سایر معارف و احکام اسلامی که بر طبق آیة بیست و چهار از سورة حدید «ولقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط» که عدالت و قسط اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل سلطهگری و سلطهپذیری را در پی میآورد» که از اشکالها دور میباشد و به همین مقدار تذکری در اصل دوم باشد البته بنده و همکار محترم ما آقای بنیصدر آن پیشنهاد گروه پنجم را که جناب آقای مهندس سحابی خواندند میپذیریم و آن هم بسیار درست است و به نظر ما بیاشکال است.
پس هم آن متن پیشنهادی گروه پنجم را که آقای مهندس سحابی قرائت فرمودند قبول داریم و هم این متن پیشنهادی خودمان را که طبق آیة کریمه است و یکتاپرستی در آن ذکر شده و توحید ذکر نشده که معانی گوناگون داشته باشد و سایر معارف احکام اسلامی عدالت و قسط هم بر طبق آیة شریفه سورة حدید است و نفی سلطهطلبی و سلطهپذیری هم از آیة (تلک الدار الاخره نجعلهاللذین لایریدون علواً فی الارض و لافسادا) گرفته شده است.
و السلام علیکم و رحمةالله.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم، جلسه در حال حاضر با حضور هفتاد و دو نفرکارش را ادامه میدهد.
تذکرات دیگری اینجا رسیده است، یکی از آقای جلال الدین طاهری است به این شرح «حمهوری اسلامی نظامی است توحیدی بر پایة ایمان به لااله الاالله و عدل خداوند در تکوین و تشریع و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و به وحی الهی به انبیاء و نقش بنیادی آن در بیان قوانین و به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان والتزام قلبی او به احکام و قوانین و به امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن بر تداوم اسلام که تنها اسلام انقلابی است» و بعد از این اصول که میگذریم همان متن پیشنهادی گروه یک به استثنای آنچه در مورد اجتهاد هست که یکی دو تذکر دارند و آقای موسوی جزایری نوشتهاند که نظرشان با نظری که گروه هفتم فرستاده موافق نبوده و نظرشان با نظر گروه چهار موافق است با این تفاوت که اجتهاد به عنوان پایه شناخته نشود بلکه به عنوان روش باشد.
و باز تذکرات دیگری هست که من بنوبت میخوانم و از دوستانی که تذکراتی میفرستند خواهش میکنم از جلسة آینده سعی بفرمایند که تذکرات را قبلا بدهند و حالا هم که میفرستند گروهشان را یادداشت کنند که وقتی ما نظر گروهها را مطرح میکنیم آنها را نیز مطرح کنیم.
پیشنهاد گروهها خوانده شد و دربارة آنها توضیح هم داده شد.
حالا موقعی است که باید رأیگیری نهائی بکنیم، آقای خامنهای بفرمائید.
خامنهای ـ بنده پیشنهادی دادهام خواهش میکنم قرائت بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ البته نمایندگانی به عنوان نکات تکمیلی مطالبی فرستادهاند که به موقع خواهیم خواند، یعنی اگر پیشنهادات کاملا جدید باشد مطرح میشود ولی اگر پیشنهادهای تکمیلی و تذکرات است بنوبت که به گروه مربوطه میرسیم از اعضای آن گروه خواهیم خواست که اگر کسی هست بیاید تکمیل کند.
فعلا اگر پیشنهاد کاملی هست که تغییرات کلی داده شده باید اینجا باشد که من ببینم و اگر اینجا چیزی نباشد نمیشود مطرح کرد.
ولی این بار هم اگر در اثنای جلسه پیشنهاد جدیدی بفرستند میپذیریم ولی درجلسات آینده اجازه بفرمائید این رویه را ادامه ندهیم.
آقای خامنهای اصل دو را به این صورت نوشتهاند: «جمهوری اسلامی نظامی است بر پایة عقیده و ایدئولوژی اسلامی، توحید و نبوت و معاد و رعایت واقعی حیثیت و حرمت والای انسان، احترام به آزادیهای انسانی، مساوات زن و مرد و توانا و ناتوان و مسلمان و غیر مسلمان، اقامة قسط و عدل، تعدیل مشروع ثروت و جلوگیری از تمرکز ثروتها، توزیع متناسب ثروتهای ملی، مقابله با ظلم و استثمار و استبداد و استقلال، مسئولیت هماهنگی و جهاد انسانها در راه خودسازی و اصلاح جامعه، همزیستی مسالمتآمیز با بیگانگان، رعایت ضعفا و نجات مستضعفین و اقامه «خلافت الله» بر اساس وراثت تاریخی انسان، رعایت اجتهاد پویا در امر تقنین و رهبری عالی و این اصول غیر قابل تفکیک و واحد هستند».
آنچه مرقوم فرمودهاید برای من روشن است اگر برای کسی ابهامی دارد که ایشان باید توضیحی بدهند، میتوانند چند دقیقهای صحبت بفرمایند اگر هم برای همه روشن است که دیگر توضیحی نمیدهند.
آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ پیشنهاد بنده غیر از پیشنهاد دوستان است.
این پیشنهاد بنده در اصل سه چاپ شده است چون تلفیق هر دو بوده است و با استفاده از همه نظریاتی که دادهاند اصل دو و سه تلفیق شده است و به صورت اصل سه در صفحه دوم چاپ شده است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ این راهم ملاحظه میفرمائید: جمهوری اسلامی نظامی است الهی بر پایه:
1ـ ایمان بخدای یکتا و عدالت و حاکمیت او.

2ـ ایمان به وحی و نقش آن در تأسیس قوانین.

3ـ ایمان به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان.

4ـ ایمان به امامت و رهبری مستمر در جامعه بشری.

5ـ ایمان به ارزش والای انسان و آزادی اراده او و مسئولیتش در برابر خود و دیگران برای تحقق بخشیدن به هدفهای زیر:
1ـ محو هر گونه استبداد و خود کامگی، و مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خویش.

2ـ طرد کامل استعمار و هر گونه گرایش به شرِ و غرب.

3ـ رفع هر گونه تبعیض ناروا و تایمن حقوِ همه افراد.

4ـ ایجاد خودکفایی در تمام زمینههای علمی و اقتصادی و نظامی و عمرانی
5ـ پیریزی اقتصاد صحیح بر طبق ضوابط اسلامی به منظور طرد فقر و محرومیت و بیکاری با استفاده از اجتهاد متخصصان در فهم کتاب و سنت و بهرهگیری از علوم و فنون پیشرفته و تجارت بشری در تمام زمینهها.
حالا آقای آیت اگر نظراتی از گروه یک دارید به صورت فشرده بیان کنید.
دکتر آیت ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در مورد اصل دو، دیروز مطالبی گفته شد و آقایان دکتر بهشتی و ربانی شیرازی جوابهای کافی دادند و من فکر نمیکنم که لازم باشد آن جوابها را تکرار کنم ولی با وجود این به بعضی از مسائل اشاره میکنم.
بعضیها گفتند که اصل دوم هم پایهها است و هم هدفها که باید از هم جدا بشوند.
باید عرض کنم که اصل دو فقط پایهها و روشها است و هدفها نیست و اگر قسط و عدل را میفرمایند اینها را هم میشود پایه قرار داد و هم هدف، و در نظام هم اشکال ندارد و باید هدفها آورده بشود.
نظام یک کل وابسته به هم است که پایه و روش و هدف این کل رامشخص میکند، بخصوص این مسأله که بعضیها گفتهاند جای اینها در مقدمه بود، باید توجه کنیم وقتی که نظام مشخصی شد، برای قانونگذار تعهدآور است و در قانونگذاری مؤثر است و تعهد و الزام ایجاد میکند.
وقتی که گفتیم «نظام جمهوری اسلامی کرامت و ارزش انسان را در نظر دارد» بنابراین قانونگذار نمیتواند قانونی وضع کند که کرامت را نادیده بگیرد، قانونگذار متعهد به رعایت کرامت انسان است.
و همینطور وقتی ما معاد و توحید و نظایر اینها را در نظام اسلامی ذکر میکنیم، مشخص است که توحید و معاد و نوبت وزن شعر نیست، اینها در همه مراحل زندگی منعکس میشود و من جمله در قانونگذاری.
آقای مکارم فرمودند که بعضی کلمات مبهم بکار رفته است و از مبهمات، تشریع را بکار بردند در حالی که هیچ ابهامی در کلمه تشریع نیست و کلمات مبهم دیگری هم در اینجا نیست و اگر مشکل بودن آن را در نظر بگیریم که هر طفل دبستانی باید بفهمد، هر کسی باندازه معلوماتش از قانون اساسی و هر چیز دیگری برداشت میکند و ضرورتی ندارد که همه کس آنرا بفهمد.
حتی حقوقدانها هم ممکن است در فهم بعضی از مسائل قانون اساسی محتاج به مطالعه و تفکر باشند.
در هیچ جای دنیا نمیتوان قانون اساسی را طوری نوشت که برای همه دقیقا قابل فهم باشد.
پیشنهادی هم شده در مورد اینکه تسلیم در مقابل خداوند را در این اصل بیاوریم، البته مخالفتی با این پیشنهاد نیست ولی وقتی که گفتیم «اختصاص حاکمیت بخداوند» تسلیم هم در آن هست و احتیاج به تکرار نیست، در مورد سنت، بعضیها خواستهاند اضافه بشود «سنت ائمه اطهار» خود سنت رسا است و دیگر اضافه کردن آن لزومی ندارد.
آقای مهندس سحابی آن اصل قبلی را با تغییراتی پیشنهاد کردهاند و استدلالشان این بود که در قانون اساسی نباید طول و تفصیل باشد.
باید عرض کنم در این اصل، طول و تفصیل نیست ولی از ایجاز باصطلاح مخل هم جلوگیری شده است، زیر ایجاز نباید بنحوی باشد که در معنی اخلال ایجاد بکند.
در اصل پیشنهادی آقای مهندس سحابی و گروه ایشان نوشته شده «و دیگر معارف اسلامی» این کلمه «دیگر» خودش ایجاد ابهام میکند، با آن کلیاتی که باید رویش تکیه بشود و ذکر کردهایم مثل این است که ما بخواهیم درباره فلسفه «کانت» صحبت کنیم ولی بگوئیم مراجعه کنید به فلسفه «کانت».
اما بنظر ما آن اصول و نکاتی که فلسفه «کانت» و یا «دکارت» را نشان میدهد باید ذکر گردد.
همین ایراد به گروه هفت هم وارد است، زیرا آنها هم نوشتهاند «و سایر معارف و احکام اسلامی» و باز هم ایجاز مخل هست و نظام را نمیرساند.
مثل این است که ما سوار تاکسی بشویم و بگوئیم ما را ببر تهران، حالا کجای تهران مشخص نیست.
اما کلمه «سودمند» که در مورد علوم و معارف پیشبینی شده است، این کلمه «سودمند» برای چه کسی است؟ چون قمار باز هم فن قمار برایش سودمند است، بدیهی است که ما علوم و معارف را در قانون اساسی در جهتی که اسلام تعیین کرده است بکار میبریم و چه کلمه «سودمند» باشد یا نباشد، این تکلیف در قانون اساسی ایجاد میشود و احتیاجی به کلمة «سودمند» نیست.
مسئله دیگر اینکه پیشنهاد شده «بدون هیچ وابستگی» بنده اشکالی نمیبینم که این هم اضافه بشود ولی معهذا استفاده از علوم و فنون بشری وابستگی ایجاد نمیکند و در آن مفهوم وابستگی در اصول دیگر آمده است و رعایت هم خواهد شد.
بعضی از دوستان همین اصل را بعبارت دیگر پیشنهاد کردهاند ولی دلیلی نیاوردهاند که چرا آن عبارت راعوض کردهاند.
مثلا آقای دکتر ضیائی تقریبا همان عبارات پیشنهادی را مرقوم فرمودهاند و فقط قرآن و سنت را پایه ذکر، کردهاند، در حالیکه پایهها از سنت و قرآن استخراج میشود و آنها منبع قانونگذاری است، پایهها را ما از قرآن و سنت استخراج میکنیم و اینکه منبع قانونگذاری باشد در اصل دیگر آمده است.
در پیشنهاد یکی از گروهها «مسئولیت» را آوردهاند ولی «کرامت و آزادی» را که مقدمه و لازمه مسئولیت است ذکر نکردهاند.
در مورد تلفیق اصل دو و سه که پیشنهاد آقایان دکتر غفوری و مکارم است باید عرض کنم که تقریبا اینکار در خود این اصل شده است.
گروه یک اصولا با آوردن اصل سه بطور مستقل در کلیات مخالف است بدلیل اینکه اصل سه در سایر فصول آمده است و اگر بخواهیم در کلیات بهمه اهداف اشاره کنیم باید همه قانون اساسی را در یک اصل ذکر کنیم که این هم امکانپذیر نیست.
همه این اهداف در سایر اصول آمده است و همه اینها بر میگردد به قسط و عدل که در اصل دوم هست و احتیاجی به اصل سه نیست باز آقای مکارم توضیحی دادهاند که همان بود که عرض کردم که اشاره به این پایهها برای قانونگذار الزامآور است.
مسألة دیگری که احتیاج به جواب دادن باشد، نیست چون دیروز بهمه آن مسائل اشاره شد و فقط اشاره میکنم که در این اصل منظور بیان نظام اسلامی بوده است و بعد از اینکه با تمام کمیسیونها مشورت شد و نظراتشان خواسته شد، آنچه که باید در مورد نظام اضافه بشود، اینکار شده است و بنظر گروه در این مورد کم و کسری نیست.
بعضی از آقایان مطالبی نوشتهاند که من مجبورم پاسخ بدهم.
مثلا نوشتهاند: «در موارد زیادی تشریع در معنی قریب به بدعت بکار میرود» توجه بفرمائید وقتی که ما نظام اسلامی را شرح میدهیم و در اصول بعدی هم میگوئیم منابع قانونگذاری باید سنت و قرآن باشد، بنابراین دیگر این مفهوم، منتفی است که بدعت از آن استنباط بشود، همچنین نوشتهاند: لفظ «نقش» از اصطلاحات سینمائی است باید پرهیز شود، این هم بنظر من استدلال درستی نیست.
من خواستم راجع به توحید و انقلاب این توضیح را بدهم، اگر یک لفظی را دیگران بکار میبرند ما نباید برای خودمان این مشکل را ایجاد کنیم که چون دیگران بکار بردهاند ما دیگر بکار نبریم.
و یا اینکه چون دیگران مثلا با قاشق و چنگال غذا میخورند ممکن است با ما مخالف باشند، ما نخوریم.
و یا اینکه سوار اتومبیل میشوند و ما سوار اتومبیل نشویم.
(یکی از نمایندگان ـ اصطلاحات اسلامی را بکار ببرید).
نایب رئیس (بهشتی) ـ از آقایان خواهش میکنم بدون نوبت و از جای خودشان صحبت نفرمایند.
دکتر آیت ـ یکی از آقایان نوشتهاند: (مقصود از امامت و رهبری چیست؟ آیا ولایت فقیه است؟» عرض شود ولایت فقیه جداگانه چه در کلیات و چه در سایر موارد آمده است که بموقع مورد بحث قرار خواهد گرفت.
مفهوم امامت و رهبری هم در اسلام بخوبی روشن است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای دکتر نوربخش بفرمائید.
دکتر نور بخش ـ آقای دکتر آیت دو مثال زدند که هر دو مؤید نظر ما است.
تذکر 1: اتفاقاً در اصول باید گفت مراجعه شود به فلسفه مثلا کانت.
تذکر 2: وقتی شما از مشهد به تهران حرکت میکنید نمیگوئید میخواهم بروم به خیابان و کوچه فلان، بلکه ابتدا فقط بلیط برای تهران میگیرید.
در فصل اول هم کلیات باید ذکر گردد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ یادداشتی را آقای حائری مرقوم فرمودهاند مبنی بر اینکه طرفدار پیشنهاد گروه پنجم میباشند و همین طور به نظر ایشان «و دیگر معارف اسلامی» ایجاز مخل نیست برایاینکه قانون اساسی کتاب عقاید نیست و معارف اسلامی خمسه برای همه روشن است.
آقای مولوی عبدالعزیز یادداشتی نوشتهاند که «پایهها و هدفها» باید طبق اصول مسلمه تشیع و تسنن باشد نه مخصوص یک رگوه و از اول چیزهای مهم و مخصوص یک مذهب را نیاورید.
یادداشتهای دیگری هم هست که هر وقت لازم باشد و موقعش بود مطرح خواهد شد.
بحث ماراجع به مطالب تمام است.
آقای منتظری برای توضیح یک نکته کوتاه وقت گرفتهاند بفرمائید.
منتظری ـ اعوذبالله من الشیطان الرجیم.
بسم الله الرحمن الرحیم.
بنده هم به عنوان دفاع از اصل دوم و هم نظریاتی را که خودمان داریم بطور مختصر بیان میکنم.
اینکه آقایان اصرار دارند اصول دین ذکر نشود باید عرض کنم که ما این اصول دین را برای تشریفات در اینجا ذکر نکردهایم.
قانون اساسی مسیر زندگی آینده ما را باید در همه شئون تعیین کند، در قانونگذاری، در کار، در بازرگانی و خلاصه در همه شئون و آن چه که بیش از همه مسیر زندگی ما را تعیین میکند اصول اعتقادی و ایمان ما است.
ایمان به خدا، ایمان به نبوت، ایمان به امامت و ایمان به معاد، اینها علاوه بر اینکه وظایف است، نقش کاملی در تعیین مسیر زندگی ما دارد.
آن قانونگذاری که در آینده میخواهد در مجلس شورای ملی قانونی بگذارند، اگر شخصی باشد معتقد به خدا و به معاد و معتقد به وحی، مسلما روش قانونگذاری او فرِ میکند با کسی که اعتقادش اسلامی نباشد.
بنابراین چون قانون اساسی پایه سایر قوانین و همین طور پایه سایر شئون زندگی است چون ایمان و اعتقاد به اصول دین دخالت دارد و پایه است باید ذکر بشود و آقایان بخل نکنند که سه یا پنج تا از اصول دین بطور مختصر در قانون اساسی ذکر بشود اینکار ضرری بجائی نمیزند چون ضرورت دارد.
و اما اینکه آقای آیت فرمودند ابهام در آن نیست، بنده باید بگویم که در دو سه جاابهام هست یکی همان کلمه «توحیدی» است که دیروز میگفتیم و این یک لفظی است متشابه و قاعدتاً باید حذف بشود و من که به پیشنهادات گروهها نگاه میکنم، میبینم گروه یک و یکی دیگر از گروهها لفظ «توحیدی» را ذکر کردهاند بنابراین به اجماع مرکب این رد میشود برای اینکه اکثریت لفظ «توحیدی» را برداشتهاند و لفظ مبهمی هم هست زیرا معلوم نیست مرادش خدای یگانه است و یا طبقه واحدی است که بعضیها میگویند «توحید طبقاتی» بنابراین، این لفظ مبهم است و اگر حذف بشود بهتر خواهد بود بنظر ما «یکتا و عادل» کافی خواهد بود و «تکوین و تشریع» یک لفظی است مجمل و گفتنش لزومی ندارد.
بنده چون امروز بعلتی نتوانستم در گروه باشم و قبلا اصرار داشتم بدنبال «ستمگری و ستمکشی» باید آن چیزی که در اصل پیشنهادی سابق بود، ذکر بشود.
حالا اگر میخواهند دنبال همین هم بیاورند اشکال ندارد.
به این شکل: «هرگونه ستمگری و ستمکشی و سلطهجوئی فرهنگی، سیاسی و اقتصادی» بنظر من ذکر این مطلب ضرورت دارد ولو اینکه اکثر گروهها نگفته باشند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای ربانی بفرمائید.
ربانی شیرازی ـ مطلبی را که آقای آیت فرمودند در نظر گروه دوم اشکالی که داشت اینست که آزادی آمده ولی در کنارش مسئولیت نیامده است.
آزادی بدون مسئولیت به هرج و مرج کشیده میشود.
اشکال دیگری که داشت این بود که بین روشها و اهداف فرقی قائل نشده بودند و روش را جزو اهداف آورده بودند.
در گروه پنج، نظامی را که بیان کردهاند بر خلاف نظریه گروه اول قابل انطباِ با نظام توحیدی است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای منتظری بفرمائید.
منتظری ـ اینجا آزادی و اختیار انسان هم چیز مبهمی است آیا مراد آزادی تکوینی است و یا آزادی تشریعی؟ باید بگوئیم «آزادی و اختیار خدادادی انسان» که معلوم بشود آزادی تکوینی است یعنی انسان دارای اراده است و یا اینکه اگر میخواهید این را ذکر نکنید باید بگوئید «در محدوده قوانین» نایب رئیس (بهشتی) ـ حالا ادامه کار به این کیفیت است چند طرح پیشنهادی هست و خدمتتان آوردهاند مطالعه هم فرمودهاید و دربارة آنها توضیح هم داده شد.
حالا باندازه سه دقیقه وقت در نظر میگیریم که همه نمایندگان بتوانند نگاهی به آن نوشتهها بکنند و بعداً رأی میگیریم به پیشنهاد گروه اول صرف نظر از اصلاحات جزئی که در آن بعمل آمده است.
اگر رأی آورد اصلاحات را بعداً در آن وارد میکنیم و اگر هم رأی نیاورد میرویم سراغ پیشنهاد گروه دوم و همچنین گروههای بعدی.
بنابراین این سه دقیقه را برای یکبار مراجعه مکرر، وقت در نظر میگیریم و آقایانی که اصلاحاتی در هر فرازی دارند، معنایش این است که اصل پیشنهاد گروه اول را قبول دارند و ما بعداً اصلاحاتشان را به رأی خواهیم گذاشت.
کسانیکه پیشنهاد گروه اول را با فرض اصلاحات قبول دارند آنها رأی موافق خواهند داد و اصلاحیهشان را هم به رأی میگذاریم چون یکی از آقایان یادداشتی نوشتهاند که سه دقیقه کم است پنج دقیقه وقت میدهیم.
(در این موقع برای مطالعه بیشتر و مجدد پیشنهادها پنج دقیقه وقت در نظر گرفته شد).
نایب رئیس (بهشتی) ـ پنج دقیقه تمام شد.
توجه دارید که دربارة این اصل دیروز مستوفی همه بحث کردهایم و بحثها هم شنیده شده است و نمایندگان گروهها هم رفتهاند و بحث کردهاند و نظرات رسیده امروز مجدداً جمعبندی و تلخیص و چاپ و تکثیر شده و در اختیار همه هست و نزدیک یک ساعت و بیست دقیقه پیرامون این نظرات امروز از هر گروه صحبت کردهاند.
بنابراین حالا اعلام رأی میکنیم.
آقای حجتی بفرمائید.
حجتی کرمانی ـ این جور رأیگیری خیلی زودرس است زیرا تلفیق نظرات هم احتیاج به این دارد که انسان در یک آرامش فکری اینکار را انجام بدهد.
در یک وقت پنج دقیقهای انسان نمیتواند یک معادله چند مجهولی را حل کند.
در نتیجه این رأیگیری به عقیده بنده زودرس است زیرا هر گروهی در مواد مربوط به خودش مثلا دربارة حقوِ ملت که ما بحث میکردیم بنده حضور ذهن دارم ولی در مورد اینها ندارم و در مورد اصل یک یا دو تلاش ذهنی و کنکاش ذهنی برای ما امکان نداشته است.
(علی تهرانی ـ خیر اینطور نیست) در مورد گروه خاص که اینکار را کردهاند درست است ولی گروههای دیگر باید به همان اندازه که مطالب گروه خودشان را بررسی کردهاند اظهارنظر بکنند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ شما چه پیشنهادی میکنید که این اصل یا هر اصل دیگری را در آینده بتوانیم در جلسه عمومی به رأی بگذاریم؟ یعنی ما در جلسه عمومی چه جوری رأیگیری کنیم که هر کسی رأیی را که میدهد رأی باشد با تمام حضور ذهن؟ آقای بنی صدر بفرمائید.
بنی صدر ـ جناب آقای رئیس، حق این بود که به پیشنهاد اینجانب عمل میشد، همه هم تصدیق کردند.
حالا اگر هر کمیسیون دو نفر صبح به این اصل رسیدگی میکردند حالا یک متن داشتیم و ای بسا تا بحال تصویب شده بود.
حالا این پیشنهاد را عمل بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ سؤال این است که اگر ما از هر گروهی یکنفر یا دو نفر نماینده گردآوری کردیم و اینها خودشان یک گروه هفت نفری و یا چهارده نفری تشکیل دادند و اگر آنها یک متنی را با تصویب اکثریت به جلسه عمومی آوردند، ما بیائیم فقط آن متن را به رأی بگذاریم؟ چه فرقی میکند که آقایان نماینده گروهها باشند و یا در یک گروه باشند؟ اگر به رأی گذاشتن یک متن بر خلاف آزادی در اینجا نباشد و کاملا حق پیشنهادهای دیگر رعایت بشود، بگذارید هر گروهی که پیشنهاد بخصوصی دارد آنرا به رأی بگذاریم.
برای اینکه آنها احق هستند تا آن گروه تلفیقی، چون آنها بیشتر درباره آن مطلب مطالعه کردهاند و اگر پیشنهاد یک گروه چند نفری حق پیشنهاد جدید از فرد یا گروهی را سلب نمیکند، باز هم اگر ما یک گروه هفت نفری یا چهارده نفری داشته باشیم و به همین محظور برخورد میکنیم.
پیشنهاد حضرت عالی صبح در جلسه مشترک هیأت رئیسه و شورای هماهنگی مطرح شد ولی به این دلیل دیدیم حلال مشکل نخواهد بود.
ما برای هر پیشنهادی احترام قائلیم و پیشنهاد دهنده میتواند توضیح بدهد و بعد آنرا به رأی میگذاریم.
اگر آن پیشنهاد بعنوان راه حل مورد قبول مجلس قرار گرفت آنوقت ماده جدیدی برای آئین نامه میشود.
و اما اینکاری که من میخواستم حالا عمل کنم بر طبق آئین نامه مصوب خود آقایان بود.
بر طبق این ماده از آئیننامه قرار بود که نظرات هر گروهی که اصلی را پیشنهاد میکند به اینجا بیاید و در اینجا دربارهاش توضیح بدهند مخالف و موافق هم صحبت بکنند و اگر سؤالاتی بود توضیح داده بشود و پیشنهاد هر گروه به رأی گذاشته بشود و اگر گروههای دیگر متن جدید دارند بترتیب، هر متنی به رأی گذاشته بشود.
هر یک از متون پیشنهادی که اکثریت را آورد دیگر از ادامه رأیگیری خودداری کنیم.
بنده عین ماده مصوب خود آقایان را میخوانم: مرحله سوم ـ طرح اصول پیشنهادی در جلسات عمومی مجلس ماده بیست و شش ـ اصول بررسی شده در گروهها بوسیله هیأت رئیسه بتدریج در جلسات عمومی مجلس که از روز دوم هفته سوم همه روز عصر تشکیل میشود مطرح و پس از شور و مذاکره به رأی گذاده میشود.
تبصره ـ پس از رسمیت جلسه متن پیشهادی برای یک اصل در جلسه خوانده میشود.
اگر متن تهیه شده توسط گروهها یکی باشد حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت میکنند و سپس رأیگیری بعمل میآید و اگر در گروهها بیش از یک متن پیشنهادی شده باشد متن پیشنهادی هر گروه بترتیب شمارهگذاری گروهها خوانده میشود و یکنفر از همان گروه از آن دفاع میکند ـ کاری که امروز کردیم ـ پس از قرائت همه متون پیشنهادی برای یک اصل و دفاع از آنها نسبت به متون پیشنهادی بترتیب رأیگیری میشود.
همین کاری که میخواستیم حالا بکنیم، یعنی هر پیشنهادی که با حد نصاب لازم تصویب شد، از رأیگیری درباره پیشنهادهای بعدی خودداری میگردد.
آنچه که امروز ما از اول جلسه تا حالا عمل کردهایم بر طبق این ماده از آئیننامه بوده که مصوب اکثریت خود آقایان است.
آقای حجتی کرمانی بفرمائید: حجتی کرمانی ـ الان هفت پیشنهاد است و میشود پیشبینی کرد که هیچ یک از اینها رأی نمیآورند چون هر یک از گروهها طرفدار متن خودشان هستند.
در ضمن نمیدانیم آیا پیشنهاد آقای بنی صدر بر خلاف آئیننامه است یا خیر؟ نایب رئیس (بهشتی) ـ اگر اجازه میدادید ما بجای پیشبینی عمل میکردیم بهتر بود.
آقای طاهری گرگانی بفرمائید.
طاهری گرگانی ـ بنده پیشنهادم این است که هر گروهی که روی یک قسمت مطالعه کردهاند و کار کردهاند چنانچه توافق کنند آنرا در اختیار شورای هماهنگی و نمایندگان گروهها قرار دهند و پس از تلخیص در اختیار ما بگذارند تا رویش مطالعه بکنیم و اگر نکاتی بنظرمان رسید در مجلس مطرح کنیم.
ضمناً ما الزامی نداریم که حتما به آئیننامه عمل کنیم راجع به دو سوم، بنده از آقایان خواهش میکنم یک طرح جدیدی تهیه بکنند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای مهندس سحابی بفرمائید.
مهندس سحابی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
مشکل اصلی این است که ما امروز هفت متن در پیش رویمان داریم و میخواهیم راجع به آنها رأی بگیریم، در حالی که ممکن است روی جزئیات کلمات هر متن هم نظریاتی داشته باشیم و باز احتیاج به رأیگیری باشد.
به این ترتیب بنظر من امروز که نمیشود کار این اصل را تمام کرد.
هیچ، تا یک هفته و شاید بیشتر هم طول بکشد که این اصل دو از تصویب مجلس بگذرد.
پیشنهادی که ما کردیم و آقای بنیصدر آن را دیروز مطرح کردند و امروز هم با خیلی از آقایان صحبت کردیم همه آن را میپسندیدند، این پیشنهاد برای این است که این مشکل را حل کند.
در یک مجلس عمومی هفتاد و چند نفری وقتی مسائل مختلف مطرح بشود و همه هم صاحبنظر باشند، توافق و تقارب و به وحدت رسیدن خیلی مشکل است، درحالی که در یک مجلس مختصرتر و محدودتری از نمایندگان آنها آزادتر میشود بحث کرد و به توافق رسید و آن وقت یک پیشنهاد و یایک اصل را بیاورند و به جلسه عمومی و در اینجا روی بندهای آن آقایان صحبت بفرمایند و بعد رأی بگیرند.
به این ترتیب ما فکر میکنیم که با تصویب این پیشنهاد یک کمکی میشود که آن آئیننامه بهتر اجرا بشود و اگر بخواهیم به آئیننامه و یا به کلمات و ظاهر آن نگاه کنیم آن وقت عملا مشکلاتی پیش خواهد آمد و کار پیش نخواهد رفت.
دیروز یکی از آقایان فرمودند ما صد و پنجاه اصل داریم و اگر اضافاتی هم پیدا بشود ما حدود صد وشصت یا صد و هفتاد اصل داریم و ما برای یک اصل آن دیروز و امروز معطلیم، آن وقت حساب کنید برای تصویب تمام اصلها ما هفت، هشت ماه وقت لازم داریم در حالی که اصلهای پر بحثتری در پیش داریم.
بنظر من پیشنهاد آقای بنیصدر خیلی خوبست اجازه بفرمائید که از ساعت هشت صبح تا ده و نیم خود گروهها تشکیل جلسه بدهند و از ساعت یازده تا یک بعدازظهر یک کمیسیون عمومی از نمایندگان هفت گروه باضافه شورای هماهنگی برای تقارب نظریات تشکیل بشود و البته سعی خواهند کرد که به یک نظر واحدی برسند و آن نظر را تکثیر میکنند و به اطلاع همه نمایندگان میرسانند، این بود نظر بنده.
نایب رئیس (بهشتی) ـ جا داشت پیشنهاد شما نوشته میشد و به رأی گذاشته میشد.
حالا خواهش میکنم آقای بنیصدر پیشنهادشان را بنویسند.
آقای هاشمی نژاد فرمایشی دارید بفرمائید.
هاشمینژاد ـ در مورد پیشنهاد آقای بنی صدر اشکالی هست که باید گفته شود اگر اجازه بفرمائید بعنوان مخالف صحبت کنم (طاهری اصفهانی ـ من هم مخالف هستم).
بنی صدر ـ اجازه بدهید در مورد پیشنهادم توضیح بدهم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ اول بنویسید و بدهید، هر وقت پیشنهاد نوشته و خوانده شد، آن وقت یکنفر میتواند بعنوان مخالف صحبت کند.
آقای مقدم مراغهای بفرمائید.
مقدم مراغهای ـ پیشنهاد آقای بنیصدر صحیح بنظر نمیرسد پیشنهاد آقای سحابی صحیح است.
اگر ما دقت بکنیم الان در مورد اصل دوم دو سه نظر بیشتر نیست برای اینکه بیشتر آنها با هم مشابه هستند و یک اختلاف جزئی با هم دارند.
چون متن گروه پنجم همان متنی است که ارائه شده و افکار عمومی هم با آن آشنا است، همان متن گروه پنجم را به رأی بگذاریم.
مطلب دیگری که باید تذکر بدهم این است که همان آئیننامهای را که خودمان تصویب کردیم، یکییکی باشد رعایت بکنیم تا کار درست شود و به نتیجه برسیم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای بنیصدر پیشنهادشان را قرائت میکنند و بعد از آن دفاع میکنند بفرمائید.
بنی صدر ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
اینکه آقای دکتر بهشتی فرمودند که از هر گروه دو نفر انتخاب شوند، معلوم نیست که این انتخاب منعکس کننده نظر همه افراد باشد، ثانیاً آنهائی که روی اصل بخصوصی کار کردهاند صلاحیت بیشتری دارند.
این واقعیت را باید بپذیریم که وقتی یک عده روی یک اصل بخصوصی کار کردهاند روی آن حساسیت پیدا میکنند.
بنابراین آن گروه دوم با آزادی بیشتری میتواند کار کند و نظرات را با هم تلفیق کند.
ثالثاً اینکه میشود ترتیب دیگری داد یعنی بهمین ترتیبی که نوشتهایم میتوانیم نظر را بر گردانیم به آن گروه چهارده نفری و آنان نظرات آقایان را ببرند در آنجا و نظر خوشان را بدهند و برای ساعت دوازده تا یک ساعت بعدازظهر درباره آن، گروه چهارده نفری باضافه گروه هماهنگ کننده متن را آماده کنند.
بهر حال ما صبح را برای این قرار دادیم که کار عصر را سبکتر کنیم نه آنکه کار عصر را سنگینتر کنیم.
کاری باید کرد که وقت صبح ما هدر نرود.
این پیشنهاد من برای همین است که وقت صبح ما بیهوده تلف نشود و آن را میخوانم.
دیروز هم بنده پیشنهادی دادم و مجلس هم پذیرفت، پیشنهاد بنده این است «چون صبحها برای تدارک جلسات علنی است پیشنهاد میکنم یک گروه با شرکت دو نفر از گروههای هفتگانه تشکیل بشود، این گروه چهارده نفری ساعت نه تا ده و نیم صبح تشکیل شود و سعی کند یک یاحداکثر دو نظر را از راه تلفیق بدست بیاورد.
ساعت ده و نیم آن دو نماینده نظر گروه چهارده نفری را به گروه خود ببرند و به بحث بگذارند و ساعت دوازده دوباره با شورای هماهنگی جلسه گروه چهارده نفری تشکیل شود و متن را برای جلسه عصر آماده کند».
نایب رئیس (بهشتی) ـ این پیشنهادی بود که خود آقای بنیصدر قرائت کردند آقای هاشمینژاد با این پیشنهاد مخالف هستند که الان صحبت میکنند، بفرمائید.
هاشمینژاد ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
پیشنهادی که آقای بنیصدر برادر عزیز من فرمودند مشکلی ایجاد میکند و آن این است که آن دو نفری که میخواهند بیایند و در آن کمیسیون مشترک شرکت کنند، آنان میخواهند نظرات خودشان را منعکس کنند و یا نظرات همه افراد گروه را؟ اگر نظرات همه افراد گروهها را میخواهند توافق کنند فقط در یک صورت ممکن است و آن این است که اختیارات تامه به آنها بدهیم و آنها هر نوع اصلاحی که میخواهند بعمل بیاورند و در آن کمیسیون مشترک بمنظور نزدیک کردن نظرات یکدیگر اختیاراتی داشته باشند و مطمئناً چنین اختیاری را حاضر نیستند پنج نفر دیگر به آن دو نفر واگذار کنند بخاطر اینکه مشاهده میکنیم در یک کمیسیون وقتی یک نظریه طرح میشود اظهارات و نظرات مختلف درباره آن وجود دارد.
بنابراین اگر این دو نفر با اختیار تام بروند که خلاف وکالتشان است، این کار و این پیشنهاد عملی نیست، و اگر بدون اختیارات تامه بروند که فقط نظرات دیگران را منعکس بکنند، باز عملی نیست.
البته اگراین کار امکانپذیر باشد که وکالت نامه بگیرند مشکل حل خواهد شد و باید تذکر بدهم که الان وقت جلسه را گرفتن بعد ازتصویب آئیننامه صحیح نیست زیرا ما چند جلسه وقت صرف کردیم و آئیننامه را تصویب کردیم و در دسترس ما است.
و این را تصویب نکردیم که در اولین بار به این مشکلات برخورد کنیم، حالا اگر صلاح باشد همین الان آئیننامه را عوض کنیم.
همانطور که آقای حجتی کرمانی فرمودند صبحها برای انعکاس نظرات گروهها وقت زیادی صرف میشود معذلک میفرمایند که ما حضور ذهن نداریم و در این سه دقیقه نمیشود اینها را بررسی کرد.
این سه دقیقه منضم به ساعات زیادی است که در گروهها صرف شده است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای مکارم هم عین این پیشنهاد را کردهاند که دیگر نمیخوانم.
پیشنهاد دیگری هم رسیده است که برای تصویب آن، رأی نصف بعلاوه یک نمایندگان کافی است، چون آئیننامه را هم با همین روش تصویب کردهایم.
یک پیشنهاد دیگری هم بعداً رسیده است و آن رابدون اینکه رویش بحث کنیم فقط میخوانم.
پیشنهاد از آقای آیت است: «پیشنهاد میکنیم برای اینکه با بن بست مواجه نشویم در مورد اینکه چه اصلی در مجلس مطرح گردد اکثریت نسبی کافی باشد.
ولی البته در مورد تصویب خود اصل دوسوم کل مجموع آراء لازم است» درباره این پیشنهاد بحث نمیشود چون میتوانست در نظر دوستان دخالت داشته باشد این بود که خواندم.
اگر این پیشنهاد تصویب نشد یکنفر مخالف و یکنفر موافق میتوانند دربارة آن صحبت کنند و به رأی بگذاریم.
حالا پیشنهاد آقای بنی صدر را میخوانم و بعد موافقین با آن قیام میکنند: «چون صبحها برای تدارک جلسات علنی است پیشنهاد میکنم یک گروه با شرکت دو نفر از گروههای هفتگانه تشکیل شود.
این گروه چهارده نفری ساعت نه تا ده و نیم صبح تشکیل شده و سعی کند یک یا حداکثر دو نظر را از راه تلفیق بدست بیاورد و ساعت ده و نیم دو نماینده نظر گروه چهارده نفری را به گروه خود ببرند و به بحث بگذارند و ساعت دوازده دوباره با شورای هاهنگی جلسه گروه چهارده نفری تشکیل شود و متن را برای جلسه عصر آماده کند»، بنی صدر موافقین به این پیشنهاد قیام کنند.
(بیست و هشت نفر برخاستند) چون عده حاضر در جلسه شصت و نه نفر است پیشنهاد رد شد.
پیشنهاد بعدی از آقای دکتر آیت است که قرائت میشود: «پیشنهاد میکنم برای اینکه بابن بست مواجه نشویم در مورد تصویب خود اصل دو سوم کل مجموع آرا لازم است».
پیشنهاد روشن است و دفاع و توضیح نمیخواهد و یک نفر مخالف میتواند صحبت کند.
آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم، این پیشنهادی که فرمودند فکر میکنم در صدر و ذیلش یک تضادی وجود دارد.
یعنی اکثریت نسبی این است که پیشنهاد اول بیست رأی بیاورد و پیشنهاد دوم فرضاً پانزده رأی و پیشنهاد سوم ده رأی ولو هیچکدام از اینها رأی کافی نیاورد، ما ملزم خواهیم شد پیشنهاد اول را که بیست رأی آورده و بیش از پیشنهادهای دیگر رأی داشته است بپذیریم و آن رامتن بحث قرار بدهیم.
پس نتیجه این شد که ما این پیشنهاد را با بیست رأی، متن قرار بدهیم و چون اکثریت نسبی را داشته است آن وقت در رأی گرفتن به مجموع، ما چطور میتوانیم به پیشنهادی که اصلش بیست نفر موافق بیشتر نداشته است دو سوم رأی بیاوریم؟ آن وقت دو مرتبه اصلاحش کنیم و به رأی بگذاریم و قاعدتاً رأی نخواهد آورد و بن بست را نخواهد شکست و به این دلیل بنده فکر میکنم اگر اجازه بفرمائید.... نایب رئیس (بهشتی) ـ اگر پیشنهادی دارید باید بنویسید و اگر بعنوان مخالف با پیشنهاد آقای آیت صحبتتان تمام شد بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ برای شکستن بن بست...
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد تازهای دارید؟ مکارم شیرازی ـ بلی.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پس لطفاً بنویسید.
آقای آیت اگر توضیحی دارید بفرمائید.
آیت ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در مورد این پیشنهادی که من دارم چون مطابق آئیننامه اگر حد نصاب دو سوم را در مورد تصویب در نظر نگیریم که باید در نظر بگیریم اگر این اصول مطرح شود بدیهی است هر کمیسیونی خواه ناخواه روی نظر خودش ممکن است توجه بیشتری داشته باشد و رأی نمیدهد و بنابراین هیچ اصلی برای مطرح شدن رأی نمیآورد و در نتیجه دچار بن بست میشویم.
اما اینکه آقای مکارم اشاره کردند که چگونه پیشنهادی که بیست رأی میآورد اگر مطرح شود، میتواند دو سوم آراء را بیاورد، درست نیست.
برای اینکه افراد رأی نمیدهند و تنها به پیشنهاد کمیسیون خودشان رأی میدهند ولی بعد وقتی که این متن مطرح شد، خواه ناخواه ممکن است رأی بیاورد.
و بنابراین یک عدهای رأی نمیدهند برای اینکه متن خودشان را برتر از متن دیگران میدانند و هیچ راهی برای خروج از بنبست جز تصویب این پیشنهادی که من دادم نیست.
چون خواه ناخواه یک متن باید مطرح شود و جز اکثریت نسبی برای طرح یک متن راه دیگری ما نداریم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ موافقین با پیشنهاد آقای آیت قیام فرمایند.
(بیست و سه نفر از شصت و هشت نفر عدة حاضر در جلسه برخاستند) بنابراین، این پیشنهاد رد میشود.
و ما کارمان را با همان آئیننامه ادامه میدهیم و بر طبق آئین متن پیشنهادی گروه اول را به رأی میگذاریم.
(یکی از نمایندگان ـ من در این باره پیشنهادی دارم).
به هر حال اگر صلاح بدانند جلسه را بعنوان تنفس تعطیل کنیم و یک جلسه مجدداً برای اصلاح آئیننامه تشکیل بدهیم.
چون پیشنهادها خیلی زیاد است و ما اگر امروز مرتب بخواهیم تا آخر وقت به این پیشنهادات بپردازیم و یکی موافق و یکی مخالف بحث بکند شاید دو جلسه دیگر هم صرف اینکار بشود.
بنابراین امروز بر طبق آئیننامه ادامه میدهیم و برای اینکه شورای هماهنگی مسئول بشود و در یک کمیسیون مشترک با هیأت رئیسه به کلیه پیشنهادات رسیدگی کند و کمیسیون خاصی هم لازم نباشد و اگر دیدیم که واقعاً بنبست وجود دارد، برای راه حل فکری بکنیم.
بنابراین بر طبق آئیننامه عمل میکنیم و متن پیشنهادی گروه اول را صرفنظر از اصلاحات جزئی که هر کدام از گروهها یا آقایان پیشنهاد کردهاید، البته آنها مجدداً فراز به فراز خوانده میشود و اصلاحات لازم به رأی گذاشته میشود و اینکه پایه و مبنا را برای اصل دوم، متن پیشنهادی گروه اول قرار بدهیم، یعنی همان متنی که مکرر خوانده شده و عبارتست از «جمهوری اسلامی نظامی است توحیدی بر پایه...
الی آخر» صرفنظر از هدفها که آن هم اصل سه است.
موسوی اردبیلی ـ چون این متن با متن گروه چهار تقریبا یکی است این دو رابا هم رأی بگیرید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم این کار را خواهیم کرد.
مهندس سحابی ـ اینکه فرمودید اول به متن رأی میگیریم بعداً اگر اصلاحاتی لازم داشت با قیام و قعود انجام میدهد، شاید اصلاحات بروفق مراد نباشد.
اگر اول اصلاحات مشخص شود بعد رأی گرفته شود، بهتر است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ هیچکس نمیتواند فکر کند که کلیه آنچه که گفته است همه قبول میکنند.
اول به چهارچوب متن پیشنهادی رأی میگیریم بعد اگر اصلاحی لازم داشت بترتیب مطرح میکنیم و رأی میگیریم.
این راه بهتر است و زودتر ما را بمقصود میرساند پس ناچار باید رأی بگیریم.
نمایندگانی که با متن پیشنهادی گروه اول برای اصل دوم موافقند تا اصلاحات بعداً مطرح بشود قیام بفرمایند (عدهای برخاستند).
آقایان بایستند تا شماره شود.
(شمارش بعمل آمد و چهل و سه نفر ایستاده بودند) در حالی که برای تصویب قطعی باید چهل و هشت رأی موافق باشد، بنابراین رأی کافی نیاورد.
اکنون متن پیشنهادی گروه دوم قرائت میشود: «جمهوری اسلامی نظامی است الهی بر پایه عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان بمنظور رسیدن به اهداف زیر:
1ـ پرورش و تکامل انسانها در همه زمینههای مادی و معنوی و جهاد هر انسان در راه پیشرفت خود و دیگران.

2ـ برقراری قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هرگونه ستمگری و ستمکشی.

3ـ آزادی و استقلال انسانها.

4ـ استفاده کامل از تمام علوم و فنون پیشرفته و تجارب سودمند بشری در پرتو اجرای تعالیم اسلامی».
نایب رئیس (بهشتی) ـ مطلبی را که میبایستی اول جلسه تذکر میدادم و فراموش شد، حالا تذکر میدهم که مبنای عدة نمایندگان مجلس خبرگان هفتاد و دو نفر است و چون یکی از نمایندگان حاضر نشده است، حد نصاب برای تصویب، چهل و هشت نفر خواهد بود.
اکنون رأی میگیریم به متن پیشنهادی گروه دوم برای اصل دوم.
آقایانی که موافقند، قیام فرمایند.
(عده کمی برخاستند) رد شد.
اینک متن پیشنهادی گروه پنج قرائت میشود: «جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر: توحید و دیگر عقاید و اصول اسلامی با تکیه بر ارزش و کرامت انسان، مسئولیت او درباره خویش و جامعه و نقش بنیادی تقوا در رشد او، نفی هرگونه ستمگری و ستمکشی داخلی و خارجی و ضرورت استفاده از دستاوردهای سودمند علوم فرهنگ بشری باالتزام به تعالیم حیاتبخش اسلام».
ضمناً یک بند به اصل دو بشرح زیر اضافه شود، «آزادی و اختیار انسان در انتخاب مسیر زندگی و سرنوشت خویش».
نایب رئیس (بهشتی) ـ رأی میگیریم به متن پیشنهادی گروه پنجم، موافقین قیام فرمایند (عده کمی برخاستند) تصویب نشد.
آقای بنی صدر بفرمائید.
بنی صدر ـ بنده قبلا گفته بودم که دو نظر بیشتر نیست و بند شمارة هفت این سه گروه قابل تلفیق است و اگر این کار را میکردیم دیگر این دردسرها را نداشتیم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ خیال میکردم که نظر جدیدی دارید.
اکنون متن پیشنهادی گروه شش خوانده میشود: «جمهوری اسلامی، نظامی است که بر پایه قرآن و سنت پیغمبر اسلام (ص) وائمه اطهار «ع» بنا شده و برای تحقیق بخشی اهدافش، شامل روشهای زیر است:
1ـ تحکیم مبانی اعتقاد اسلامی.

2ـ اعتقاد برهبری مستمر و در مسیر تداوم انقلاب اسلامی.

3ـ تحقق بخشی و پرورش استعدادهای ارزنده انسانی.

4ـ حمایت از آزادی و اختیارات افراد ملت در ساختن سرنوشت خویش بر مبنای قوانین اسلامی.

5ـ اقامه و گسترش قسط و عدل، در سراسر کشور و نفی هرگونه تبعیض، سلطة جوئی فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و ضرورت استفاده از دستاوردهای سودمند و علوم و فرهنگ بشری غیر وابسته.

6ـ تحریص و تشویق افراد به جهاد در راه تکامل انسانی خود و دیگران.

7ـ شناسائی حقوِ برابر، برای همه افراد ایرانی بر طبق موازین اسلامی.
» نایب رئیس (بهشتی) ـ آقایانی که با متن پیشنهادی گروه ششم برای اصل دوم موافقند قیام فرمایند.
(عده کمی برخاستند) رد شد.
متن پیشنهادی گروه هفت خوانده میشود: «جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر پایه یکتاپرستی و سایر معارف و احکام اسلامی که بر طبق آیه بیست و چهار از سوره حدید «و لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط»، عدالت و قسط اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل سلطهطلبی و سلطه پذیری را در پی میآورد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ موافقین با متن پیشنهادی گروه هفتم برای اصل دوم قیام فرمایند.
(عده کمی برخاستند) تصویب نشد.
(عدهای از نمایندگان ـ متن پیشنهادی گروه چهارم را هم رأی بگیرید ـ موسوی تبریزی ـ اگر این پیشنهادها را بعد از اصلاح رأی بگیرید بهتر است.)
آقای طاهری اصفهانی بفرمائید.
طاهری اصفهانی ـ اینکه اول گفتم اگر اصلاحات را اول اعمال کنند بعداً رأی بگیرید بهتر است، برای اینست که مثلا در متن پیشنهادی گروه دوم جمله ایست که میگوید: «آزادی و اختیار در انتخاب».
خوب اگر این جمله در این پیشنهاد نبود چه بسا همه موافق بودند و رأی کافی میآورد.
البته همه متون پیشنهادی بهمین شکل است اگر اول اصلاح شود بهتر است.
(بهشتی ـ من که توضیح دادم) توضیح شما دردی را دوا نمیکند وقتی جملهای نامناسب در متن پیشنهادی باشد من بخودم اجازه نمیدهم که موافق باشم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ این مساله خیلی روشن بود و من هم چندین بار تکرار کردم.
ما میخواهیم ببینیم اول کدام متن را انتخاب کنیم تا بعداً اصلاحات جزئی را در آن بعمل بیاوریم و چون متون با هم تفاوت دارد آن متن که نزدیکتر است به آن رأی موافق بدهند.
الان رأی میگیریم که کدام یک از این پیشنهادها را بعنوان متن قبول کنیم.
اینک اگر آقایان نظر جدیدی در رفع این مشکل دارند کتباً پیشنهاد بفرمایند تا بررسی شود.
گروه چهار آنچه را که داده بصورت یک متن داده است هر چند اختلافات جزئی با متن اول دارد و علی القاعده باید آنهائی که موافق بودند در همان رأی شرکت میکردند، موافقین با اینکه متن پیشنهادی (یکی از نمایندگان ـ آن را قرائت کنید) الان جلوی چشم شما است ما متن اول را هم نخواندیم (منتظری ـ اختلافاتش را بخوانید) اجازه بفرمائید آقای سید اسدالله مدنی فرمایشی دارید بفرمائید.
سید اسداللّه مدنی ـ بنظر من اگر پیشنهاد آقای آیت را دو قسمت بکنیم بهتر است منتها باید این حد را قائل باشیم که اکثریت نسبی کافی باشد و برای اصل، دو سوم لازم است.
این دو تا را از هم جدا کنیم و ببینیم آیا برای تصویب متن پیشنهادها رأی اکثریت نسبی کافی است یا نه...
اگر بگوئیم که برای متون پیشنهادی رأی دو سوم نمایندگان لازم است که مشکل همیشه باقی خواهد بود و آئیننامه هم بهمین شکل تصویب شد که برای تصویب هر اصل، دوسوم آراء لازم است و بنابراین ما بین نفی و اثبات چهل و پنج نفر رأی میدهند و بر فرض که همه حاضر باشند معنایش اینست که بیست و هفت نفر رأی ندادهاند و این مخالف میزان عدالت است.
و حالا که دو سوم رأی مجموع نمایندگان لازم است، این تصمیم با وضع مجلس هیچوقت جور در نمیآید پس باید نسبت به آئیننامه تجدید نظر شود که من با یک قسمت پیشنهاد ایشان موافق هستم و گمان نمیکنم کسی هم با نظر من مخالف باشد.
پیشنهاد من اینست که رأی اکثریت نسبی مناط باشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ برای اینک دربارة این متون پیشنهادی چگونه رأی گرفته شود و عمل کنم پیشنهادهای زیادی رسیده که همه آنها را میفرستم به هیأت رئیسه و شورای هماهنگی که رسیدگی کنند و در اول جلسه فردا بعنوان راه حلهای پیشنهادی، یکییکی روی آن بحث میکنیم و فقط برای اینکه کار این جلسه ناقص نباشد، متن پیشنهادی گروه چهار را دربارة اصل دو که در صفحة یک چاپ شده ملاحظه بفرمائید تا نسبت به آن رأی بگیریم و جلسه را ختم کنیم.
آقای علی تهرانی بفرمائید.
علی تهرانی ـ پیشنهادی دادهام خدمت شما که باید آن به رأی بگذارید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقا اجازه بفرمائید، قرار شد پیشنهادها به کمیسیون برود اگر حضرتعالی پیشنهادی دارید بدهید برود به کمیسیون (علی تهرانی ـ پیشنهاد من باید به رأی گذارده شود) پس پیشنهاد راجع به خود اصل بود آقای تهرانی (علی تهرانی ـ بلی آن را نوشتهام) متن گروه چهار را لطفاً مطالعه بفرمائید که بعد از دو دقیقه آن را به رأی خواهم گذاشت.
(منتظری ـ این ناقص است کامل نشده) من همین را دارم اعلام میکنم (طاهری ـ آقای منتظری اجازه بفرمائید به این پیشنهاد گروه چهار یک جمله اضافه کنند) اگر پیشنهاد گروه چهار ناقص است پیشنهاد را تکمیل بفرمائید که در جلسه فردا مطرح شود (طاهری ـ یک جمله باید به آن اضافه شود) یعنی این پیشنهاد کمیسیون است، یا پیشنهاد شخصی ایشان است، آقای طاهری توجه بفرمائید من میخواهم بعنوان مسئول جلسه کاری بکنم که برای همه گروهها میکنم، در مورد همة گروهها عین پیشنهاد نوشته شده را رأی گرفتم.
منتظری ـ من این اصل پیشنهادی را میخوانم «جمهوری اسلامی نظامی است بر پایه ایمان به خدای یکتا و عادل و تسلیم در برابر او و اختصاص حاکمیت و تشریع به او، اعتقاد به وحی الهی ونقش بنیادی او در بیان قوانین، اعتقاد به معاد و نقش سازندة آن در تکامل انسان و التزام قلبی وعملی او به احکام و قوانین.
در اینجا فقط یک کلمه (الهی) اضافه کردهایم آن بحثی است جدا، «امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن بر تداوم اسلام انقلابی.
کرامت و ارزش والای انسان و پرورش استعدادهای الهی نهفته در او، آزادی و اختیار انسان...
» ما با اینطور مخالفیم «آزادی و اختیار خدا دادی انسان یا اینکه آزادی و اختیار انسان در سرنوشت خویش در محدودة قوانین، قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هرگونه ستمگری و ستمکشی...
» اینجا عنوان کردیم که این قسمت اگر به اصل سوم عقیده داشته باشیم، این هدفها، یعنی این کلمه «قسط و عدل» در اصل سوم ذکر شود و بقیهاش هم اینطور نوشته شود «استفاده کامل از علوم و فنون پیشرفته و تجارب سودمند بشری بدون هیچگونه وابستگی.
» این متن پیشنهادی گروه چهارم برای این اصل است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ اگر هیچکس در جلسه مخالف نباشد با اینکه من، این پیشنهاد خلاف اصول را به رأی بگذارم، اعلام رأی میکنم اگر حتی یکنفر مخالف باشد، به رأی نمیگذارم.
آقای قائمی شما مخالفید؟ قائمی امیری ـ من اخطاری دارم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای قائمی امیری بفرمائید.
در ضمن متن پیشنهادی گروه چهار را دو دقیقه مطالعه کنید تا رأی بگیریم.
قائمی امیری ـ در صفحة چهارم آئیننامه دربارة مراحل بررسی، سه مرحله نوشته شده است مرحلة اول، تشکیل کمیسیونهای مقدماتی، مرحلة دوم، بررسی اصول و مرحلة سوم، تشکیل جلسات عمومی مجلس برای تصویب اصول کمیسیونهای مقدماتی است.
اصولا تشکیل کمیسیونهای مقدماتی برای این بوده است که آقایان بتوانند این نظرات را ابراز بکنند و روی آن اصول فکر کنند و شب مطالعه کنند و حاصل بررسی آنها یک متن شود که در جلسه علنی به آن رأی گرفته شود و تصویب شود.
در جلسه علنی باید یک متن مطرح شود نه آنکه تمام متون مختلفی را در اینجا بخوانند و مورد بررسی قرار بدهند.
با این وضعی که الان مجلس دارد، کارهای ما اکثراً بر خلاف آئیننامه است.
متن آئیننامه میگوید که جلسات عمومی باید مطالب کمیسیونهای مقدماتی را تصویب کند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ در جواب آقای قائمی باید توجه ایشلان را به مادة بیست و شش که چند دقیقه قبل آن را خواندم جلب کنم.
این مادة بیست و شش تکمیل آن ماده قبلی است.
آقای بنیصدر بفرمائید.
بنی صدر ـ تبعیض صحیح نیست، مگر آقای منتظری وضع خاصی دارند که هر وقت خواستند صحبت میکنند و پیشنهاد خاصی میدهند؟ حالا شما میخواهید کدام متن را به رأی بگذارید؟ همان را که در این جلسه آقای منتظری اصلاح کردهاند؟ نایب رئیس (بهشتی) ـ خیر از نظر بنده متن پیشنهادی گروه چهارم چون درمجلس عمومی اصلاح شده، قابل طرح و رأی مجلس نیست.
چون در این مورد دوستان، کم عنایتی کردند و این کار خلاف رویه است و وقت را تلف میکند از این ببعد هم اجازه ندهید من کاری خلاف رویه بکنم.
بنابراین از نظر من این متن قابل طرح در جلسه و رأی نیست.
آقای علی تهرانی پیشنهادی کردهاند که آن را به رأی میگذاریم.
آقای تهرانی یک پیشنهاد جدید دارند و آن این است که اصولا اصل دو حذف شود و کل آن به مقدمه برده شود.
توضیح به اندازه کافی درباره آن داده شده است.
اگر کسی با این پیشنهاد مخالف است که شما خودتان در اول کتابها میگذارید.
پس این را باید هم الگوی اصول بعدی که بعداً تصویب خواهد شد، قرار بدهید و هم زیر بنای انقلاب ما است و لذا باید در اصول بلکه بعنوان اصل اول در متن قانون اساسی نوشته شود.
این علت مخالف من بود.
آقای موسوی تبریزی بفرمائید.
موسوی تبریزی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
بنده با پیشنهاد آقای آشیخ علی آقا تهرانی مخالفم برای اینکه ریشه انقلاب اسلامی مردم ایران محرکش همان عقاید مردم بوده است یعنی عقیده به معاد و توحید و این امور بوده است یعنی این مطلب که بکشد، در بهشت است و کشته هم بشود در بهشت است.
بنابراین چیزی که زیر بنای انقلاب ماست، چیزی که واقعاً اسلام را زنده کرده است، چرا بعنوان زیر بنا باید آن را ببریم در مقدمات؟ به عقیدة من این باید در اول قانون اساسی به عنوان اصل زیر بنای انقلاب و زیر بنای اصولی که بعداً تصویب خواهد شد، قرار بگیرد.
(ساعت نوزد و ده دقیقه بهشتی جلسه را ترک کرد و منتظری بجای ایشان قرار گرفت) رئیس (منتظری) ـ آقای تهرانی فرمایشی داشتید؟ علی تهرانی ـ میخواستم از پیشنهاد خودم دفاع کنم.
رئیس (منتظری) ـ آقای تهرانی پیشنهادشان این بود که این اصل را منتقل کنیم به مقدمه و آقای موسوی تبریزی مخالف بودند و صحبت هم کردند.
حالا پیشنهاد ایشان را به رأی میگذاریم کسانی که بااین پیشنهاد که از این صرفنظر شود و منتقل شود به مقدمه، موافقند، قیام فرمایند.
(عده کمی برخاستند) تصویب نشد.
چند تن از نمایندگان ـ آقا جلسه را ختم کنید.
رئیس (منتظری) ـ چند دقیقه آقای دکتر روحانی صحبت میکنند، بعد از آن جلسه را ختم میکنیم.
آقای روحانی بفرمائید.
دکتر روحانی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
سعدی دو چیز میشکند پشت مرد را تصدیق بی وقوف و سکوت وقوف دار من بنا به مسئولیت خطیری که بعنوان عضو کوچکی از این مجلس و یکی از اعضاء هیأت رئیسه دارم برای اینکه جلسه به مسیر بهتری هدایت شود اجازه میخواهم چند کلمهای خدمت نمایندگان محترم عرض کنم.
همانطور که اطلاع دارید سه روز نشستیم و وقت صرف کردیم تا بجای آئیننامه قبلی، آئیننامه داخلی مجلس را تنظیم کردیم و اکنون میبینیم که در بعضی از موارد، این آئیننامه بنحو مطلوب پاسخگو نیست.
دیروز عدهای از نمایندگان محترم گلایه کردند که چرا نظرات همة گروهها پلی کپی نشده است.
برای انجام این امر شورای هماهنگی دیشب و امروز صبح، با همکاری گروه یک کلیة نظرات واصلة مربوط به اصل دو و سه را تکثیر نمود و در اختیار نمایندگان محترم گذاشت که متأسفانه امروز عدهای اظهار میدارند که متون متعدد علاوه بر آنکه باعث بحثهای طولانی میشود رأیگیریهای متعددی را ایجاب میکند، لذا پیشنهاد میکنم با توجه به اینکه گاهی اوقات هیچ یک از متون رأی کافی (چهل و هشت رأی) نمیآورد و در اینگونه مواقع آئیننامه پیشبینی لازم را نکرده است، امروز جلسه تعطیل شود و در اولین فرصت جلسهای از شورای هماهنگی و هیأت رئیسه تشکیل و با استفاده از کلیة پیشنهادات واصله دربارة رفع اشکال موجود، تصمیم لازم را اتخاذ نمایند تا بدین ترتیب آئیننامه در این قسمت گویا و کامل گردد.
متشکرم.

3ـ پایان جلسه رئیس (منتظری) ـ جلسه عجالتاً امروز تعطیل میشود.
آقایان هر پیشنهادی دارند به هیأت رئیسه و شورای هماهنگی بدهند که ان شاء الله جلسه تشکیل میدهند و همة پیشنهادها را رسیدگی میکنند.
امروز عجالتاً جلسه تعطیل میشود و فردا ساعت چهار و نیم بعد از ظهر تشکیل خواهد شد.
(جلسه در ساعت نوزده و سی دقیقه پایان یافت) رئیس مجلس بررسی نهائی قانون اساسی ـ حسینعلی منتظری