مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی


+ جلسه دوم 28 مرداد 1358

جلسه در ساعت هفده روز بیست و هشتم مرداد ماه 1358 هجری شمسی برابر با بیست و پنجم رمضان المبارک 1399 هجری قمری به ریاست آقای سید محمد علی انگجی (نایب رئیس سنی) تشکیل شد.



فهرست مطلب:

1ـ اعلام رسمیت جلسه و بحث پیرامون کیفیت کار مجلس

2ـ انتخاب رئیس، نایب رئیس و دبیر و دو نفر منشی

3ـ بحث دربارة نحوة تدوین آئین نامه داخلی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی

4ـ انتخاب پنج نفر جهت عضویت در کمیسیون مربوط به تنظیم آئین نامه داخلی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی

5ـ تعیین زمان تشکیل جلسه بعد و پایان جلسه دبیرخانة مجلس بررسی نهائی قانون اساسی
[--------------------------------------------------------------------------------------]

1ـ اعلام رسمیت جلسه و بحث پیرامون کیفیت کار مجلس
نایب رئیس (انگجی) ـ جلسه رسمی است چون وظیفه هیأت رئیسه موقت، برگزاری انتخابات هیأت رئیسه دائمی است بدین ترتیب کار انتخاب هیأت رئیسه دائمی شروع میشود.


آقای موسوی قهدریجانی بفرمائید.


موسوی قهدریجانی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.


با عرض معذرت از طرف ریاست محترم از مشکلاتی که صبح پیش آمد و خود ایشان هم بدواً بعلت کهولت سن و ناراحتی مزاج عذر خواسته بودند برنامه را ادامه میدهیم و از برادرانی که وقت گرفته بودند بعلت اینکه کفایت مذاکرات تصویب شده عذر میخواهیم و انتخابات را شروع میکنیم.


عدهای از نمایندگان ـ کاندیداها را معرفی بفرمائید.


عضدی ـ کسی بعنوان کاندیدا معرفی نشده است بنابراین آقایان نمیتوانند هر کسی را مایل بودند شخصاً انتخاب بفرمایند و یا کسانیکه برای ریاست و نیابت ریاست و دبیر و دو منشی داوطلب هستند میتوانند شخصاً خود را کاندیدا کنند و یا اگر برادران، کسانی را میخواهند کاندیدا کنند، در اینجا مطرح بفرمایند.

بنده آیت اللّه منتظری را برای ریاست و آقای دکتر بهشتی را برای نایب رئیس و آقای دکتر روحانی و موسوی را بعنوان منشی و آقای دکتر آیت را برای دبیری پیشنهاد میکنم.

نایب رئیس (انگجی) ـ آقای حجت الاسلام ربانی بفرمائید.

ربانی رانکوهی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

اگرچه قبل از ظهر پیشنهاد کفایت مذاکرات تصویب شد، اما تصور میکنم که کفایت مذاکرات در مورد چیزی که ما الان در آن بحث میکنیم نبود.

بعضی نظر داشتند که دربارة آئیننامه صحبت شود و بعضی صحبت از اصل قانون اساسی داشتند در این باره کفایت مذاکرات داده شد اما دربارة این مطلب که الان ما میتوانیم هیأت رئیسه را انتخاب کنیم یا نه، صحبتی نشد.

تصور میکنم اولین کاری که باید انجام گیرد، انتخاب هیأت رئیسه است که باید بنحو صحیحی انجام گیرد.

یعنی باید از آقایان نمایندگان رأیگیری شود که اگر موافقت دارند، قبل از هر چیز هیأت رئیسه مجلس طبق آئین نامهای که قبلاً پیشنهاد شده بود، انتخاب شود.

در صورتیکه رأی موافق دادند.

آنوقت است که انتخابات هیأت رئیسه را طبق همان آئین نامه انجام خواهیم داد و باین ترتیب بعد از این هم مورد اشکال قرار نمیگیرد.

بنابراین ابتدا نسبت به این مطلب رأیگیری میشود که آیا قبل از هر کاری هیأت رئیسه طبق این آئین نامه انتخاب بشود یا خیر؟ این پیشنهاد من است که اگر آقایان موافقت کردند و رأی موافق به این نحوه انتخاب دادند، کاندیدا برای ریاست و نیابت و دبیری و دو منشی تعیین شود.

نایب رئیس (انگجی) ـ استدعا میکنم که نمایندگان محترمی که با پیشنهاد آقای حجت الاسلام ربانی مبنی براینکه انتخابات هیأت رئیسه را الان شروع بکنیم، موافقت دارند قیام بفرمایند.

(اکثر برخاستند) تصویب شد.

خواهش میکنم اگر غیر از این کاندیداهائی که معرفی شد کاندیداهائی را در نظر دارید معرفی بفرمائید در غیر اینصورت مجاز هستید به هر کسی که میخواهید رأی دهید.

آقای هاشمی نژاد بفرمائید.

هاشمی نژاد ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

با توجه به آنچه که دارد پیش میآید وقت ما روی یک سری مسائل غیر ضروری بمصرف میرسد و من فکر میکنم در آینده از نظر وقت مشکلاتی خواهیم داشت، راجع به کفایت مذاکرات رأی گرفتید و این مسأله تمام شده بود و دیگر ضرورتی نداشت که دوباره مطرح شود.

راجع به مرحله بعدی یعنی انتخاب هیأت رئیسه که مرکب از یک رئیس و یک نایب رئیس و یک دبیر و دو منشی بود و پیشنهاد برادرمان جناب مهندس سحابی مرکب از دو بخش بود اول کفایت مذاکرات و دنبالهاش رأی گرفتن برای انتخاب هیأت رئیسه که این مسأله صبح تعیین تکلیف شد و خاتمه یافت.

بنابراین طرح این موضوع دیگر ضروری نیست و در اینجا بنظر من ضرورتی ندارد که افراد بیایند و کاندیداهایشان را معرفی کنند و خود این عمل رأی را از حالت مخفی بودن بیرون میآورد.

بنابراین پیشنهاد میکنم اجازه بفرمائید به همان ترتیب که صبح تصویب شد عمل شود.

آقایان نمایندگان به کسانیکه در نظر دارند رأی دهند و زوتر بتوانیم در متن کار وارد شویم.

نایب رئیس (انگجی) ـ آقای مهندس سحابی بفرمائید.

مهنس سحابی ـ من آقای آیت اللّه طالقانی را به سمت رئیس و آقای آیت اللّه دکتر بهشتی را به سمت نایب رئیس و آقای استاد ابوالحسن بنی صدر را به سمت دبیر و آقایان اکرمی و دکتر نوربخش را به سمت منشی معرفی میکنم.


2ـ انتخاب رئیس، نایب رئیس، دبیر و دو منشی نایب رئیس (انگجی) ـ برای انتخاب هیأت رئیسه اخذ رأی میشود.

(در این هنگام آقایان منشیان و یک نفر ناظر در محل اخذ رأی حاضر شدند و نمایندگان به ترتیب زیر رأی دادند.

آقایان: دکتر آیت - جعفر اشرفی - سید کاظم اکرمی - میرزا محمد انواری - حاج شیخ هادی باریک بین - دکتر محمد جواد باهنر - حاج شیخ محمد تقی بشارت - دکتر ابوالحسن بنی صدر - دکتر سید محمد حسینی بهشتی - دکتر سرگن بیت اوشانا - سید اکبر پرورش - عبداللّه جوادی آملی - محمد جواد حجتی کرمانی - سید منیر الدین حسینی هاشمی - شیخ عبدالرحمن حیدری - حاج آقا حسین خادمی - هرای خالاتیان - سید محمد حسینی خامنهای - سید حسن طاهری خرم آبادی - شیخ ابوالقاسم خزعلی - مهندس عزیز دانش راد - سید عبدالحسین دستغب - عبدالرحیم ربانی - محمد مهدی ربانی رانکوهی - شیخ حسینعلی رحمانی - محمد رشیدیان - دکتر محمود روحانی - جعفر سبحانی - مهندس عزت اللّه سحابی - موبدرستم شهزادی - دکتر عباس شیبانی - لطف اللّه صافی - سید عبداللّه ضیائی نیا - سید محمود طالقانی - سید جلال طاهری - جبیب اللّه طاهری - علی محمد عرب - حسن عضدی - مولوی عبد العزیز ملازاده - جواد فاتحی - جلال الدین فارسی - میرزا علی فلسفی تنکابنی - محمد فوزی - دکتر علی قائمی امیری - سیدعلی اکبر قرشی - شیخ محمد کرمی - سید جعفر کریمی دیو کلاهی - سید محمد کیاوش - خانم منیره گرجی - دکتر علی گلزاده غفوری - علی مراد خانی ارنگه - میرزا علی مشکینی - شیخ ابوالحسن مقدسی شیرازی - مهندس رحمت اللّه مقدم مراغهای - ناصر مکارم شیرازی - سید موسی موسوی قهدریجانی - سید میر کریم موسوی کریمی اردبیلی - سید محمدعلی موسوی جزایزی - حاج سید اسمعیل موسوی زنجانی - حسینعلی منتظری نجف آبادی - حمید اللّه میرمرادزهی - سید محمد حسن نبوی - دکتر سید احمد نوربخس - سید حبیب هاشمی نژاد - شیخ محمد یزدی.

(آراء مأخوذه قرائت و استخراج شد و نتیجه به قرار زیر اعلام گردید.

) نایب رئیس (انگجی) ـ آقای آیت اللّه منتظری با 40 رأی به ریاست مجلس خبرگان و آقای دکتر بهشتی با 40 رأی به سمت نایب رئیس و آقای دکتر آیت با 24 رأی به سمت دبیر و آقایان دکتر روحانی با 38 رأی و آقای عضدی با 37 رأی به سمت منشی انتخاب شدند.

از جناب آقای آیت اللّه منتظری خواهش میکنم به جایگاه ریاست تشریف بیاورند.

(در این هنگام هیأت رئیسه در جایگاه مخصوص مستقر شدند.

) حسینعلی منتظری ـ اعوذباللّه من الشیطان الرجیم -
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

بنده با اینکه خودم را لایق اینهمه لطف آقایان نمیدانستم ولی لطف آقایان بود که بنده را به عنوان ریاست مجلس خبرگان انتخاب کردند.

این حسن نظر آقایان است و بنده لازم میدانم هم از طرف خودم و هم از طرف آقایان دکتر بهشتی و دکتر آیت و دکتر روحانی و عضدی تشکر کنم که حسن نظر داشتند و به بنده و آقایان رأی دادند و عجالتاً و موقتاً از آقای دکتر بهشتی تقاضا میکنم که امروز مجلس را اداره کنند چون ایشان الان در متن کار هستند و من امیدوارم که در آینده بتوانم آنچه را که وظیفهام هست انجام دهم.

آقایان توجه دارند که بار سنگینی بدوش آقایان گذاشته شده زیرا قانون اساسی زیربنای سیاست آینده کشورماست امیدوارم که یک قانون اساسی که صددرصد اسلامی باشد و در آن حقوِ همه طبقات حتی غیر مسلمانانی هم که در ایران هستند زیر چتر اسلام تأمین شود، و در عین حال قانونی باشد مترقی و خلاصه آنکه هم اسلامی باشد و هم مترقی.

آقایان انشاء الله به این مجلس بیشتر اهمیت بدهند و سعی کنند در همه جلسات و کمیسیونها شرکت کنند و کارهای دیگر را فدای این مجلس کنند، نه کار این مجلس را فدای کار دیگر.

زیرا برای دید و بازدید به تهران نیامدهایم بلکه برای تنظیم یک قانون صددرصد اسلامی و کاملا مترقی که بتوانیم در اختیار ملت ایران بگذاریم که با شوِ و اشتیاِ به اسلام رأی دادهاند.

ما امیدواریم که همه موفق باشیم و بتوانیم وظائفمان را بخوبی انجام بدهیم.

آقای دکتر بهشتی بفرمائید.


3ـ بحث دربارة نحوة تدوین آئین نامه داخلی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی نایب رئیس (دکتر بهشتی) ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

رسمیت جلسه را همراه با تشکر و سپاس فراوان خود و دوستان اعلام میکنم.

طبق مذاکرات قبلی قرار براین بود که اولین مطلب تصمیمگیری دربارة آئین نامه داخلی مجلس باشد.

چون به هر حال ادامه کار این مجلس موکول است به تصمیمگیری دربارة آئین نامه داخلی و برای کارمان چون هیچ آئین نامه مورد قبول قاطعی که مشخص کند چه باید بکنیم در دست نداریم برطبق سنت عمل میکنیم هر چند به قول برادرمان آقای مهندس سحابی آئین نامه قبلی چون به تصویب شورای انقلاب رسیده، در حقیقت اعتبار قانونی دارد.

مثل آئین نامه مجلس که در گذشته به تصویب مجلس قبلی میرسید ولی با اینحال برای پرهیز از هر گونه مباحثه فعلاً بر طبق سنت عمل میکنیم تا هر چه زودتر با همت آقایان آئین نامه داخلی تهیه شود.

در این زمینه برای رعایت صرفه جوئی در وقت که وظیفه قطعی ماست دو نفر میتوانند صحبت کنند.

آقای هاشمی نژاد بفرمائید.

هاشمی نژاد ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

عذر میخواهم تذکر میدهم بحث درباره خود آئین نامه نیست، بحث درباره کیفیت آنست.

بهترین کیفیت برای تهیه آئین نامه با رعایت نهایت اختصار من تصور میکنم بحث دربارة آئین نامه و کیفیت آن اصولا در صلاحیت ما نیست، ما در شرایط انقلاب به سر میبریم بعد از سرنگون شدن هر سیستم حکومتی و روی کار آمدن سیستم جدید، کانالی برای قانونگذاری دارند در همه ابعاد که یا با تحمیل فکر و عقیده از طریق قدرت است، و یا کانالهای دیگری که وجود دارد.

در مجموع هر انقلابی بعد از پیروزی یک شورای انقلاب دارد که شورای انقلاب مسؤولیت قانونگذاری را در مملکت برعهده دارد منتها این شورای انقلاب گاهی محصول اعمال زور و قدرت است که از طرف اقلیتی نسبت به اکثریتی انجام میگیرد، و گاهی مانند کشور ما است که شورای انقلاب به وسیله امام انتخاب میشود و اکثریت قاطع ملت با امام هستند.

بنابراین انتصابات امام به منزله انتخاب ملت است و هر چیزی را که امام انتخاب بکند، ملت روی آن رأی قاطع خواهد داد.

با این ترتیب کانالی که برای قانون گذاری ما داریم شورای انقلاب است اصل این مجلس با این خصوصیات و مدت آن و تمام آنچه که در آن میگذرد و کاری که ما داریم میکنیم از یک کانال قانونی گذشته که در انقلاب کشور ما وجود دارد و آن کانال، کانال شورای انقلاب است.

آئین نامه مجلس هم درست از همین کانال گذشته است و ما صلاحیت رسیدگی به اصل آئین نامه و کیفیت آنرا نداریم زیرا که مبنای صلاحیت ما یا رأی مردم است به طور مستقیم و یا به طور غیر مستقیم نظر امام است که هیچکدام در این جهت وجود ندارد.

مردم ما را برای بررسی پیش نویس قانون اساسی انتخاب کردهاند و چگونگی کار و مدت قانونی بودن دوران نمایندگی مان همه و همه در رابطه با همان کانالی است که امام میفرماید و من تصور میکنم که اگر ما در این تصویبنامه دستی ببریم و طبق تصویبنامه اصلاح شده بخواهیم این کار را بکنیم عملمان غیر قانونی است.

هیچ کانال قانونی نداشته و ندارد برای اینکه تکرار میکنم کار ما از نظر روال کلی قانون انقلاب کشورمان.

مبنایی ندارد و حق دست بردن در این آئین نامه را نداریم اگر دست ببریم نیاز دارد که دوباره به شورای انقلاب برگردد و تصویب بشود و از آن مجرا بیاید تا کارمان در این مدت جنبه قانونی پیدا بکند.

انتقادی که فقط در اینجا هست این است که وزرات کشور میبایست نظامنامه داخلی را تکثیر کند و در اختیار نمایندگان قرار بدهد که همه افراد بدانند نظامنامه داخلی چیست و به چه صورت مجلس در این مدت کار خودش را انجام میدهد.

والسلام.

نایب رئیس (بهشتی) ـ جناب آقای ربانی بفرمائید.

ربانی شیرازی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

آنچه که بنظر میاید حضار در مجلس، منتخبین ملتند برای یک کار تخصصی، یعنی بررسی پیش نویس قانون اساسی که آیا این قانون، این پیش نویس، انطباِ با قوانین اسلامی دارد یا ندارد؟ که اگر ندارد آنرا منطبق با اسلام بسازند.

بنابراین کار آقایان یک کار تخصصی است و برنامه کار تخصصی را هم متخصصان میتوانند تعیین نمایند.

کسانی که خارج از این عده هستند نمیتوانند برنامه کار آنها را تعیین کنند، مخصوصاً اینکه تعیین این برنامه در کیفیت قانونی که بعداً مورد رسیدگی واقع میشود، دخالت دارد.

به این معنی که ما میتوانیم این برنامه را چند جور تدوین کنیم یکی اینکه جمع مواد قانون از نظر آقایان بگذرد وروی آن تحقیق و تدقیق نمایند و یک قسمت اینکه نه، بیائید هر قسمتی رابدست گروهی بسپارید که لازمهاش این است که دقت کافی و تحقیق در تمام مواد آن حاصل بشود.

روی این اصل من خیال میکنم که تهیه برنامه وظیفه خود آقایان است و نه از طرف گروه دیگری که خارج از صلاحیت آنها میباشد.

علاوه بر این ما منتخب مردمیم نه منتخب شورای انقلاب یا دولت که بخواهند برای ما برنامه ریزی کنند.

این یک مطلب است، مطلب دوم در رابطه با خود برنامه، آن چیزی که بنظر بنده میاید کمیسیونهای چند نفری تشکیل بشود، کلیه اصول در حدود 150 تا 200 اصل است به اختلاف پیش نویسها.

بعضی در حدود 150 و بعضی در حدود 200 اصل است.

یک ماه هم ما وقت داریم اگر یک کمیسیون دوازده نفری را تعیین کنیم میتوانیم روزی 5 تا 7 اصل را در آن بگنجانیم و آن اصولی را که برای کمیسیونها تعیین میکنیم، تمام افراد کمیسیونها میتوانند آن را با دقت و تحقیق بررسی کنند.

بنابراین کمیت کار که به این نحو است کیفیتش هم به همین نحو باشد.

نایب رئیس (بهشتی) ـ جناب آقای ربانی عذر میخواهم اول درباره اصل تصویب آئین نامه میخواهیم صحبت بکنیم، نظرات آقایان درباره کیفیت در مرحله بعدی است.

ربانی شیرازی ـ پس اگر بحث درباره اصل برنامه است و فعلا کیفیت مورد توجه نیست، بنده عقیدهام این است که برنامه را خود آقایان باید تعیین نمایند.

دیگر عرضی ندارم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ دو نفر از آقایان وقت خواستهاند قبل از کفایت در مذاکرات میتوانیم بحث را ادامه دهیم.

آقای منتظری بفرمائید.

رئیس (منتظری) ـ اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

با تأیید فرمایشات آقای ربانی، بعنوان تأکید عرض کنم که کاری است اساسی که سی و پنج، شش میلیون جمعیت ایران بعهده آقایان گذاشتند و ملتی که اینهمه خون داده است، اینهمه خسارت دیده است، شما را انتخاب کرده برای اینکه یک قانون صددرصد اسلامی در کشور ما به مورد عمل گذاشته شود.

این ملت به آقایان اعتماد کردهاند و متد و روش کار بسیار مؤثر است که این کار خوب انجام شود، یا بد انجام شود.

بنابراین وقتی که آقایان موظفند که کار را خوب انجام بدهند قهراً بایستی آن متد و روش کار را خود آقایان با عقل خودشان، با فکر خودشان، انتخاب کنند، که در یک چهارچوب معینی فکر شما را محصور نکرده باشند.

که بگویند باید در این چهارچوب فکر کنید، نه، آزاد باشید.

اگر برای مذاکرات حد و مرزی معین میشود، حد و مرزی است که با فکر خودشان تنظیم کردهاند و اصول قانون اساسی را بررسی میکنند.

اینکه فرمودند شورای انقلاب، ما همه مخلص شورای انقلاب هستیم ولی میدانید که شش، هفت ماه از مدت انقلاب میگذرد، البته باز هم باید باشد ولی آنچه مردم باید صددرصد حرف شورای انقلاب را عمل کنند، در صورتی است که یک چنین آزادی عملی نداشته باشند که در انتخابات آزادی بیایند و رأی بدهند و نمایندگان خود را انتخاب کنند و آنها را که اعتماد دارند به مجلس بفرستند.

در یک چنین وقتی دیگر نمیشود گفت شورای انقلاب، شورای انقلاب مال وقت اضطرار و وقت جنگ است، در وقتیکه تازه انقلاب شده است.

اگر آرامش در کشور ما نبود، پس انتخابات آزادی هم نبوده.

ما مدعی هستیم که آرامش برقرار شده و ملت آزادانه توانسته است رأی بدهد و منتخبین خودشان را به مجلس بفرستند و منتخبین کار خود را انجام بدهند و کار خوب انجام بدهند و کار خوب انجام دادن توقف دارد باینکه آزاد باشند، دست و پایشان را در پوست گردو نگذارید و بگوئید شما موظفید که این جور کار کنید.

بنابراین روش کار این است که خود آقایان باید انتخاب کنند.

متشکرم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای مکارم شیرازی بفرمائید.

مکارم شیرازی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

قسمتی از عرایضی را که بنده میخواستم بکنم، جناب منتظری و جناب آقای ربانی بیان کردند.

چیزی را که بنده میخواهم اضافه کنم این است که آئین نامه داخلی این مجلس در واقع بیان طرز تفکر هیچکس نمیتواند باشد که به من بگوید این چنین فکر کن.

من باید خودم ببینم چگونه بهتر میتوانم فکر کنم و اصولا شورای انقلاب مربوط به مسائل کلی مملکت است و من فکر میکنم که اصلا با همه احترامی که برای شورای انقلاب قائل هستیم، مسأله از حدود صلاحیت شورای انقلاب بیرون است، برای اینکه کار من و فکر من و روش فکر من از هم جدا نمیتواند باشد.

این آئین نامه نامهای که تنظیم شده تا آنجائی که من اشارهای در جراید دیدهام متأسفانه هنوز اصلش را به ما ندادهاند و فقط اشارهای در جراید بود.

اگر آن باشد، من فکر میکنم خیلی از فکرهای ما به هدر رفته باشد.

وقتی من این چنین تصور میکنم آنوقت چگونه میتوانم طبق این آئین نامه به نفع قانون اساسی ابراز نظر بکنم؟ روشی که نمیتوانم دفاع از قانون اساسی کنم آن روش را به من کسی تحمیل کند و بگوید مطابق این روش فکر کن، مطابق این روش اظهار نظر کن، مطابق این روش قانون اساسی تنظیم کن، اگر من میخواهم تنظیم و تصویب کنم، پس روش و طرز فکر را هم، من باید انتخاب بکنم و ما قبلا با رفقا، پر از صفا و صمیمیت و تفاهم نشسته بودیم و بررسی میکردیم.

یک طرح هائی هست که خیلی بهتر از طرحی است که از طرف شورای انقلاب پیشنهاد شده اگر آن طرحها عملی بشود فکر میکنم برداشت این جلسه، چند برابر بشود.

آیا صحیح است آن طرحی را که ما فکر میکنیم اگر مطابق آن رفتار کنیم برداشت این جلسه چند برابر میشود، رها کنیم و چشم و گوش بسته دنبال طرحی برویم که به ما تحمیل شده است؟ شاید این تعبیر صحیح نباشد ولی بالاخره قریب به آن است و به ما تحمیل شده است.

بنابراین من فکر میکنم تردیدی نباشد که هر چند زودتر طرحهای مختلفی که از طرف نمایندگان تهیه شده است در اینجا مورد بررسی قرار گیرد و انتخاب اصلح کنیم و مطابق آن نشاءاللّه مشغول به کار شویم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ از آقایان منشیها خواهش میکنم مراقبت بفرمائید دوستانی که نوبت بخواهند، نوبتشان رعایت بشود.

همینطور که اول عرض کردم این جلسه را با سنت اداره میکنیم ، آنهم نه سنت به معنای همه سنتهای پارلمانی معهود - چون یکی از دوستان میفرمودند با سنتی که واقعاً بتوانیم با وقت کمتر و با عدالت بیشتر این مبحث را تمام بکنیم - بعد بنده بر طبق آئین نامه عمل خواهم کرد.

به هر حال آقای دکتر شیبانی پیشنهاد کردهاند که جناب دکتر سحابی وزیر مشاور در امور طرحهای انقلابی که تشریف دارند، بیایند و دلایل خودشان را در مورد اینکه چرا این آئین نامه را برای بررسی قانون اساسی پیشنهاد کردهاند، بفرمائید.

البته فقط در این بخش، بخشهای دیگر را در جلسات دیگر توضیح خواهند فرمود.

این آئین نامه قبلا به وسیله آقایان تهیه شده، به شورای انقلاب آمده، شورای انقلاب فرصت رسیدگی در جلسه عمومی را نداشته، کمیسیون مختلطی انتخاب کرده از دولت و شورا، چون طبق روال میبایست طرحی که آقایان تهیه کردهاند، اول برود هیأت دولت رسیدگی بشود بعد آنجا عیناً یا با اصلاحاتی تصویب شود، آنوقت بیاید به شورای انقلاب رسیدگی بشود.

چون وقت کم بود، تصمیم براین شد که یک کمیسیون مختلط از بعضی اعضای هیأت دولت و بعضی از اعضای شورای انقلاب مسؤولیت این کار را بعهده بگیرند.

این طرحی که ملاحظه میفرمائید، مصوب آن کمیسیون است.

معمول این است که به پیشنهاد رأی گرفته میشود، اجازه بفرمائید، وقت را صرف رأیگیری نکنیم.

به هر حال توضیحات ایشان برای همة ما میتواند مفید باشد.

هم چنانکه توضیحاتی که آقایان دادهاند، مفید بود (...

خامنهای - به نظر من توضیح آقای سحابی وجهی ندارد زیرا ایشان میخواهند دربارة علت پیشنهاد کردن این آئین نامه توضیح بدهند، حال آنکه ما اساساً موضوع آن را رد کردهایم و گفتیم که مجلس رأساً صلاحیت دارد نظامنامه را خودش بنویسد، نه هر مقام دیگر و این امر حاکم و وارد بر مطلب ایشان است و موضوع سخن ایشان را منتفی میکند و لزومی ندارد وقت صرف کنیم)...

از آقای خامنهای و دیگران خواهش میکنم بدون نوبت صحبت نفرمایند و هر کس هر صحبتی دارد لطفاً نوبت بگیرد.

پیشنهادی رسیده است، طبق سنت پارلمانی یک موافق و یک مخالف روی پیشنهاد صحبت میکنند.

اگر موافق باشید آقای سحابی راجع به این آئین نامه در مدت کوتاهی در همین جلسه توضیح بدهند، بنابراین کسانیکه با این پیشنهاد که آقای سحابی توضیح بدهند، موافقند، خواهش میکنم قیام فرمایند (عده کمی برخاستند) رأی کافی نیست این پیشنهاد رد شد.

آقای کیاوش تشریف بیاورند.

کیاوش ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

الصلوة و السلام علی الشهداء و الصدقین و الصالحین.

چند نکته بود که من میخواستم با اجازه حضار به سمعتان برسانم.

با اینکه همچون من معلمی شاید فضولی حساب شود.

باید از نظر دور نداریم که ذره ذره کار ما در اینجا و لحظه لحظه زمان ما الگوئی است و درسی است برای آنهائی که بعد از ما انشاءاللّه بزودی در مسیر اسلامی انقلاب قدم برخواهند داشت.

یک اشتباه کوچک ما، حتی کوچکترینش جرم بزرگ سیاسی است و از طرف خدا و از طرف انقلابیون آینده غیر قابل بخشش است پس اگر ایمان داریم که انقلاب کردهایم و یقیناً ایمان داریم، باید در همه شئون، انقلاب کرده باشیم.

ما هیچ قانون بین المللی را - همچنانکه صبح یکی از برادران به آن تکیه کردند - نمیپذیریم و هیچ سنت دیرینه را نیز.

ما انقلاب کردهایم و جنگیدهایم با همان سنت هائی که در همین مجلس حاکم بوده، دلیلی ندارد که سیر قهقرائی بکنیم.

اگر انقلاب باید صورت بگیرد و گرفته، در همه شئون باید باشد، در همه ارزشها و آئین نامهها.

آنچنان که علی علیه السلام در خطبة 15 به آن اشاره میفرمایند.

پس هیچ سنتی و اصلی در اینجا حاکم نیست، مگر اینکه اصل انقلابی باشد و خبرگان مردم جدیداً برای پیشبرد کارشان پیشنهاد و تصویب کرده باشند.

امکان ندارد کسی بتواند راهی را برود بدون اینکه خودش مسیرش را انتخاب بکند.

اگرچه این تهیه کننده مسیر، شورای انقلاب باشد که همه ما در مقابلشان خاشعیم.

از صبح تا کنون در اینجا کارهای ضد اسلامی شده! اگر چه کوچک است ولی اگر ما این خطاهای کوچک را کوچک حساب کنیم از خطاهای بزرگ نمیتوانیم جلوگیری کنیم.

یکی طرز سوگند خوردن بود که با آن تفاصیلش من احساس گناه کردم که نشسته بودم و اینطور وقت ما به تبذیر گذشت.

طبق سنت بود یا برای اینکه ببینند چه کسی میآید یا چه کسی میرود و چگونه فیلمبرداری میکنند؟ این مراسم چه لزومی داشت؟ شاید بیشتر از سه ربع وقت ما به آن گذشت که یک یک بیائیم اینجا سوگندنامه را امضاء کنیم.

شاید در یک دهم آن مدت امکان داشت که همه ما سوگند بخوریم و سوگند نامه را امضاء کنیم «ولکن اللّه یابی ان یعصی فی ارضه و اولیاوهم مسکوت» خداوند ابا دارد از دوستانش که ببیند گناه میشود و آنان همچنان ساکت باشند.

همه جوانب را در اینجا بر مبنای اسلامی حساب کنید.

حتی من آمد و رفت خبرنگاران را حساب کردم آنها را هم مبنای اصول اسلامی اجازه بدهید بیایند و بروند.

اینجا ساحت مقدس اسلام است و تصمیمگیری برای اسلام.

پس آمد و رفت هم در اینجا برای خواهران خبرنگار باید طبق سنت اسلامی باشد.

آنچنان که خبرنگاران خارجی محجوب اینجا میآیند، خبرنگاران داخلی هم باید اینچنین باشند.

گواینکه مسأله شاید کوچک باشد و قابل اهمیت نباشد اما از خطاهای بزرگتر باید پرهیز کنیم.

دومین مطلبی که...

نایب رئیس (بهشتی) ـ جناب آقای کیاوش مطالبی که حضرتعالی میفرمائید با نطق قبل از دستور متناسب است ولی با این بحث که الان مطرح است، نه.

استدعا میکنم این مطالب را در اولین نطق قبل از دستور که نوبت میگیرید، بفرمائید.

کیاوش ـ بسیار خوب، پس از همین الان بعنوان قبل از دستور وقت میگیرم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای موسوی اردبیلی بفرمائید.

موسوی اردبیلی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، قبلا تذکر داده شد که دو نفر، یکی موافق و یکی هم مخالف صحبت کنند ولی در جلسه قبل عملی نشد.

یا چنین تذکری داده نشود، یا وقتی داده میشود به آن عمل شود.

با کمال معذرت از مقام ریاست، این تذکر را دادم، صحبتها راجع به اینکه آئین نامه در صلاحیت شورا بوده یا نبوده، در صلاحیت دولت بوده یا نبوده، در مواقعی که آقایان محترمی که اینجا تشریف دارند، اگر قرار باشد این مطالب را دنبال کنیم و صحبت کنیم خلی وقت میگیرد.

تنها چیزی که میخواستم عرض کنم با شناختی که من از اکثر آقایان دارم هر کدامشان در بیرون چندین کار دارند که اگر وقتشان در اینجا مصرف نشود در آن کارها مصرف میشود.

من هیچ کاری را که در آن حتی پنج دقیقه وقت بیهوده بگذرد، نمیپذیرم.

من کار ندارم که آئین نامه اینجا رسیدگی بشود یا نشود.

اگر آقایان طرحی دارند که این آئین نامه در اینجا رسیدگی بشود، بدهند ولی طوری باشد که وقت تلف نشود.

با این مشکلات که صبح با مسأله پاوه روبرو هستیم، ظهر با مسأله سنندج روبرو هستیم، شب با مسأله دیگری روبرو هستیم، بحث راجع به اینکه یک جلسه غیبت کردن حق رأی را از بین میبرد یا نمیبرد صحیح نیست، اگر وقت و فرصت کافی بود، میرسیدیم، صحبت میکردیم عیبی نداشت.

من تقاضائی که دارم اینست که این گرفتاریها در نظر گرفته شود.

مجموع وقت ما یک ماه است.

در این یک ماه میخواهیم 140 - 150 ماده را رسیدگی و بررسی کنیم.

احیاناً طرحها و مواد دیگر هم باید بررسی شود.

بنابراین من مخالف هستم که نظامنامه اینجا طرح و بررسی شود و بهتر است در کمیسیونی بررسی شود.

منتها با در نظر گرفتن وقت و گرفتاریها و مرحلهای که الان ما در آن هستیم.

اگر قرار باشد اینطور ادامه پیدا کند کارهای لازمتر میماند.

عرض دیگری ندارم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ دو نفر از آقایان نوبت گرفتهاند برای صحبت.

دو پیشنهاد هم رسیده است.

پیشنهادها را مطرح میکنیم و ضمناً آقایان هم میتوانند در پیشنهاد صحبت کنند، پیشنهاد اول، پیشنهادی است از آقای مکارم شیرازی در مورد کفایت مذاکرات و رأیگیری.

ولی رأیگیری دربارة چی؟ مرقوم نفرمودهاند.

میفرستم تا تکمیل کنند.

پیشنهاد دوم از آقای نوربخش است که نوشتهاند کمیسیونی جهت بررسی آئین نامه مجلس تشکیل گردد و بعد از دو روز آئین نامه را تحویل جلسه عمومی جهت بررسی و تصویب بدهند.

و در فاصله این دو روز که حدود 20 ساعت وقت است هر یک از نمایندگان به مدت یک ربع نظر خود را راجع به پیش نویس قانون اساسی بیان کنند.

بدین ترتیب نمایندگان محترم از نظریات یکدیگر آگاه میشوند.

البته یک نماینده میتواند وقت خود را به نماینده دیگر بدهد.

این پیشنهاد کامل است میتوانیم به رأی بگذاریم ولی پیشنهاد آقای مکارم، مقدم است ایشان پیشنهادشان را اینطور تکمیل کردهاند: پیشنهاد کفایت مذاکرات و رأیگیری درباره صلاحیت این مجلس برای تنظیم آئین نامه جدید.

ولی چون در این باره دو نفر پیشنهاد دادهاند یکی اینکه اصولا مجلس نباید دخالت کند.

و یکی اینکه باید دخالت کند.

اما اشکالی نمیبینم چون آقای مقدم مراغهای نوبت گرفتهاند اول صحبت بفرمایند و نظرشان را هم راجع به این پیشنهاد بفرمایند.

مقدم مراغهای ـ به نام خدا، بنده تصور میکنم توضیحاتی که (اجازه بفرمائید عنوان برادر خطاب کنم) برادر ربانی و منتظری فرمودند، جای هیچ توضیحی نیست و مخصوصاً اعلام رأی که شد مجلس رأی داد که آئین نامه بایستی از طرف مجلس خبرگان تنظیم بشود.

اینجا یک مسأله کلی مطرح است که آقای مکارم در پیشنهادشان روشن میکنند.

ما اولین هیأتی هستیم که از طرف مردم برای تنظیم قانون اساسی انتخاب شدهایم.

هیچ وظیفهای فعلا غیر از این کار نداریم، البته برای خودم میگویم و امیدوارم برای همه آقایان محترم هم باشد.

اگر من چند کار داشته باشم باید کار اول من حضور در این مجلس و شرکت در این مذاکرات باشد.

اما میخواهیم این قانون اساسی را آنچنان عرضه کنیم که مسأله شئونات اسلام در جهان مطرح بشود مسأله ثبات و مسأله آرامش مطرح است همین تشنجاتی که امروز هست، ما باید کاری کنیم که آن وحدت مورد انتظار، محصول همین مجلس باشد.

بنابراین عرایضم را کوتاه میکنم و در مورد هر دو پیشنهاد اظهار نظر کرده و میگویم که هر دو با هم قابل تلفیق هستند.

بنده با این پیشنهاد موافق هستم رأی هم احتیاج ندارد چون با رأیی که چند دقیقه قبل داده شد، همه تأیید کردند که تنظیم آئین نامه در صلاحیت مجلس خبرگان است البته همه برای این جمهوری کار میکنیم چه شورای انقلاب و چه دولت انقلاب ولی مجلس خبرگان این اولویت را دارد که منتخب مردم است و همانطور که آقای منتظری گفتند حدود 5، 6 میلیون مردم این مملکت به این مجلس رأی دادهاند پس ترتیب و روشی را که چطور باید این مجلس اداره شود و عمل کند، در صلاحیت همین مجلس خواهد بود.

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای دکتر ضیائی بفرمائید.

دکتر ضیائی ـ بطور اختصار و کامل نظر خودم ار خدمت سروان عزیز عرضه میدارم که اولا تقصیر از هر کجا بوده نمیدانم، بالاخره تقصیر بوده است که تا الان ما هیچ کدام، از آئین نامه داخلی مجلس، که متد کارمان را تعیین میکند، خبر نداشتیم.

بنابراین نظرخواهی در این مورد تصدیق بلاتصور است و در شأن مجلس نیست و همانطوری که اساتید عظام فرمودند، متد کار این مجلس نحوه بررسی تجزیه و تحلیل در جمیع اصول است.

بنابراین بعضی از موادی که شورای انقلاب یا هر مقامی تصویب کرده، نمیتواند محور کار این نمایندگان باشد.

شورای انقلاب که من به سهم خود در مقابلش سر تعظیم فرود میآورم فقط باید کار را با نظر امام تعیین کند اما نحوه کار به نظر خود ما بسته است که چگونه پیش ببریم.

نظرم این است که با فرصت کوتاهی که ما داریم و این طول و تفصیل که این آئین نامه دارد و هنوز به دست ما نرسیده بلکه با حداقل وقت بتوانیم به بررسی و تجزیه و تحلیل و تدوین اصول قانون اساسی بپردازیم و فکرمان را تا شعاع مترقیانه قانون اسلام، که جهان منتظر اوست، جولان بدهیم و دیدمان را تا آخرش بیندازیم.

بنابراین در آن قسمت باید بیشتر حرکت کنیم و آقایانی که دیدشان وسیعتر است و بصیرترند، تعیین بشوند و همین امشب یک کمیسیونی بشود و فردا اصل مطلب را بعنوان یک نظامنامه تقدیم مجلس کنند و با یک قیام وقعود کار را تمام کنند و بررسی قانون اساسی را که وظیفه اصلی آقایان است شروع کنند.

عرض دیگری ندارم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای صافی به عنوان مخالف صحبت میفرمایند.

صافی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
، این مسأله الان مورد بحث است که آیا این آئین نامه داخلی مجلس مجدداً بشور گذاشته شود، یا اینکه همانطور که شورای انقلاب نظر داده ما از همان روش پیروی کنیم؟ به نظر من با توجه به کیفیت برنامه انتخابات و اینکه امام اصرار داشته در این شرایط حساس و بحرانی هر چه کمتر وقت گرفته شود، باید قانون اساسی کشور هر چه زودتر مورد بحث و تصویب قرار گیرد.

موضوع آئین نامه داخلی جنبه خصوصی دارد و از آنطرف همانطور که برادر عزیزم فرمودند باید آن را یک نشست و قیام وقعود حل کنیم، البته فکر میکنم به این سادگی نباشد، در شورای انقلاب مدتها روی آن بحث شده و مدت رسیدگی به اصول در مجلس خبرگان تاحدی باید محدود باشد، چرا؟ برای اینکه بحث و گفتگو کمتر باشد چون وقت کم است و باید وقت کمتر گرفته شود و در جریان انقلاب ما وظیفه داریم یکی کار دیگری را تکمیل کند و حساب این نیست که بگوئیم چون رویش فکر شده ما با یک قیام وقعود تصویب کنیم.

فکر میکنم که آئین نامه تا حدی مطالعه شده و جنبه تنظیم داخلی دارد و آن هدف کلی که ما داریم بررسی قانون اساسی و انطباِ آن با جمهوری اسلامی است.

باید هر چه زودتر آن را به ملت ایران ارائه بدهیم تا مورد رفراندوم قرار گیرد و لزومی ندارد که وقت بیشتری گرفته شود و باید سعی مان بیشتر در تدوین قانون و تنظیم اصول اساسی باشد و مسأله انتظامات داخلی که مثلا اگر ما چند جلسه شرکت نکنیم یا بکنیم چه خواهد شد، اینها به نظرم همانطور که تا به حال روش کارما متابعت از برنامهای بوده که شورای انقلاب برای ما تنظیم کرده بود و روی این اصول وارد همین محوطه شدهایم، بعد از این هم به همان طریق عمل کنیم و هر چه زودتر وارد در اصل مطلب بشویم، شایستهتر است.

نایب رئیس (بهشتی) ـ برادرمان آقای اکرمی تذکر دادهاند و گفتهاند که ما با قیام وقعود درباره ضرورت اینکه با قیام وقعود رأی گرفته شود یا نه، رأی گرفتهایم.

البته در ذهنم نیست، به هر حال برادر دیگر آقای رشیدیان پیشنهاد کردهاند که به عنوان موافق صحبت کنند که چون قبلا یک نفر به عنوان موافق صحبت کرده است، نمیتوانیم این عمل را کنیم و پیشنهادشان دو بخش دارد که به رأی میگذاریم:
1ـ پیشنهاد کفایت مذاکرات.


2ـ درباره صلاحیت این مجلس برای تنظیم آئین نامه جدید و عدم صلاحیت.

کسانی که با کفایت مذاکرات در این زمینه موافق هستند لطفاً قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد، کسانی که با صلاحیت این مجلس برای تنظیم آئین نامه جدید موافق هستند خواهش میکنم قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.

یک پیشنهاد رسیده است که کمیسیونی جهت رسیدگی به پیشنهادات مختلف درباره آئین نامه تشکیل شود.

ضمناً به اطلاع میرسانم که تاکنون سه طرح از قانون اساسی نیز رسیده است، یکی طرح جدیدی است که با همکاری کارشناسانی که در این دفتر کار میکنند، تهیه شده و یکی هم طرحی است که برادرمان آقای منتظری دادهاند.

طرح دیگری هم هست که تکثیر میشود و خدمتتان ارائه میشود.

اگر طرح چهارم یا پنجمی هم باشد به منشیها بدهید، آنها به دبیرخانه میدهند و تکثیر میشود.

پس قرار شد طرحها برای اطلاع همه تکثیر بشود که همه از آن طرحها مطلع شوند.

اگر با مطالعه آن پیشنهادی به نظرتان رسید که منطقی بود به کمیسیون بفرستید، چون رسیدگی به یک یک مواد و پیشنهادها واقعاً در جلسه علنی مشکل است، ناچاریم یک کمیسیونی تعیین کنیم و این کمیسیون حق تصمیم دارد، چون اگر کمیسیون حق تصمیم نداشته باشد چه فایدهای دارد؟ باید به کمیسیون حق تصمیم بدهیم تا کار خودش را دربارة آئین نامه انجام دهد.

بنابراین توضیحاتی که عرض کردم این است که توسط دبیرخانه تکثیر شود و بخش اول پیشنهاد این است که کمیسیون را مجلس انتخاب کند و آن کمیسیون ظرف دو روز یعنی تا پایان سه شنبه نتیجه کارش را به جلسه علنی گزارش دهد، این پیشنهاد مطرح است و دو نفر از آقایان درباره این پیشنهاد وقت گرفتهاند صحبت کنند.

آقای ربانی بفرمائید.

ربانی شیرازی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

با توجه به کمبود وقتی که بعضی از آقایان به آن اشاره میکنند، بنده با صرف دو روز وقت جلسه در این موضوع مخالفم، چون تصور میکنم این دو سه طرحی که در دسترس آقایان قرار گرفته، شب در منزل مطالعه کنند و فردا صبح در جلسه به عنوان موافق و مخالف هر طرح سخنرانی بشود و پس از سخنرانی اخذ رأی بشود و ما وقت را تلف نکنیم و به کارهای اساسی مان که رسیدگی به پیش نویس قانون اساسی است بپردازیم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ تذکری خدمت دوستان عرض کنم، خواهش میکنم مطالبی که شفاهاً پیشهناد میکنید پیشنهادتان را کتباً مرقوم بفرمائید تا نسبت به آن رأی بگیریم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای مکارم شیرازی بفرمائید.

مکارم شیرازی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم

با اینکه میل ندارم مکرر مزاحم بشوم و طرفدار این هستم که حداکثر صرفهجوئی در وقت بشود، مطلبی به نظرم لازم رسید که به عرض آقایان برسانم، مثل اینکه درباره آئین نامه و تلقی بعضی از آقایان از این آئین نامه اشتباهی شده، ما نمیخواهیم بنشینیم بحث کنیم که چند جلسه غیبت کردن چه حکمی دارد یا طرز پیشنهاد کردن و یا طریقه رأی گرفتن با قیام و قعود به چه شکل باید باشد، از آئین نامه آنچه که مربوط به این مسأله است همان را میشود پذیرفت.

یک مسأله برای ما بسیار اهمیت دارد که آن را هم در یک جلسه شاید بتوانیم تمام کنیم و آن اینست که به چه نحو این 151 اصل مورد بررسی قرار بگیرد و این پیشنهادی که در این آئین نامه هست و الان من یک مقدارش را مطالعه میکردم، فصول را جدا کرده 10 اصل را در اختیار من و چهار نفر دیگر گذاشته و 10 اصل را در اختیار دیگری با چهار نفر دیگر گذاشتهاند، ما معتقدیم این طرز تقسیم، لطمه به اساس کار میزند.

ما طرح دیگری هم داریم که همه در همه مواد بررسی بکنند بدون اینکه وقت زیادی گرفته شود.

با اینکه این مربوط به ما هیت مطلب است، چون شاهد اصل سخنم هست، عرض میکنم مثلا طرح اینست که ما 7 گروه بشویم و این 7 گروه هر کدامش در یک روز اعلام بشود 10 اصل از اصل یک تا اصل 10 را بررسی کنیم.

نایب رئیس (بهشتی) ـ عذر میخواهم جناب آقای مکارم طرح را ارائه بفرمائید.

مکارم شیرازی ـ من برای اینکه اهمیت این مسأله را در آئین نامه مشخص کنم، باید یک توضیحی عرض بکنم و الا دلیلم روشن نمیشود.

بعضی آقایان تصور فرمودهاند که این مسأله جزئی است و وقت را میگیرد.

باید عرض کنم این یک مسأله جزئی نیست و اساس کار ما را تشکیل میدهد.

اما اگر بخواهیم آن چنان که در این آئین نامه تنظیم شده تقسیم بکنیم، عملاً هر قسمتی از قانون اساسی در اختیار یک گروه قرار میگیرد، در حالی که همه گروهها در همه مسائل با صرفه جوئی در وقت میتوانند دخالت کنند.

تقسیم بندی میشود و ده اصل را در اختیار همه بگذارید، این ده گروه بررسی میکنند و عصر که شد نتیجه افکارشان را مینویسند و تکثیر میشود و در اختیار همه گذاشته میشود و همه گروهها آنها را شب مطالعه میکنند و فردای آن روز با پختگی میشود در اینجا مطرح کرد.

من برای اینکه خارج از موضوع نشوم توضیح زیادی برای طریقی که عرض کردم نمیدهم ولی این نکته را باید به عرض برسانم که طرز تقسیم اصول و رسیدگی به آنها مهم است.

طرز اداره جلسات و رأیگیری و پیشنهاد و قیام و قعود و غیبت، اینها مطلقاً برای ما مهم نیست و خیلی آسان میتوانیم از آن بگذریم اما این مسأله با طرحهائی که رویش آمده باید بررسی شود که ببینیم کدام طرح بهتر است.

چون در نحوه کار ما فوِ العاده دخالت دارد.

نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم چون اداره منظم جلسات عامل بسیار موثری در پیشرفت کار است از دوستان خواهش میکنم وقتی تشریف میآورند اینجا فقط درباره موضوعی که مطرح است صحبت کنند.

به هر حال هر چه باشد حتی آنطور که آقای مکارم میگویند هر پیشنهادی هست باید یکجا رسیدگی شود خواه در جلسه عمومی یا در یک کمیسیون باشد، راه سومی هم ندارد.

پیشنهاد اول که رسیده مربوط است به اینکه کمیسیونی تشیکل شود و خصوصیاتی در این پیشنهاد است که 2 روز یا چند روز باشد که بهتر است ما اینها را جدا کنیم و فعلا راجع به اصل مطلب تصمیم بگیریم که آیا کمیسیون به این کار رسیدگی کند یا در جلسه عمومی به این کار رسیدگی کنیم، فکر میکنم اگر روی این تصمیم بگیریم به تدریج میرویم جلو وروی جزئیات هم میتوانیم بحث بکنیم و به نتیجة نهائی نیز خواهیم رسید.

دوستانی هم برای صحبت کردن نوبت گرفتهاند که حتماً در این باره هست، ولی اگر بخواهیم اینجوری روی هر مطلبی ادامه بدهیم.

از بحثها فکر نمیکنم به جائی برسیم.

حالا دو پیشنهاد رسیده است یکی اینکه کمیسیون با استفاده از طرحهائی که الان هست و با استفاده از همه نظراتی که به آن کمیسیون خواهید فرستاد با اختیار تام آئین نامه جدید را تهیه بکند و گزارش آن را به مجلس بیاورد، یعنی آن آئین نامهای که آنها میآورند تصویب شده است و آن را قبول داریم.

پیشنهاد دوم اینکه آئین نامه در جلسه عمومی مطرح بشود برای صرفه جوئی در وقت آئین نامههای مختلف در دسترس آقایان قرار بگیرد و امشب مورد مطالعه قرار بگیرد و فردا مخالفین و طرفداران هر طرح نظر خود را بیان کنند و رأی گیری شود این رأیگیری یک وقت راجع به مجموع است که یکی یکی آنها را به رأیگیری بگذاریم، یک وقت راجع به ماده ماده است ولی آقای ربانی پیشنهاد کردهاند که ما هر چند طرح را رسیدگی کنیم و فردا بیائیم یکی یکی مطرح کنیم و مخالف و موافق صحبت کنند و نسبت به آن رأی بگیریم و بعد دومی و بعد سومی الی آخر، این توضیح پیشنهاد آقای ربانی است حالا به پیشنهاد اول یعنی، کمیسیونی جهت بررسی آئین نامه مجلس تشکیل بشود و با اختیار تام رسیدگی کند و نتیجه را به مجلس گزارش بدهد.

افراد این کمیسیون را شما انتخاب میکنید.

راجع به پیشنهاد یک مخالف و یک موافق میتوانند صحبت کنند.

آقای نوربخش که پیشنهاد دهنده هستند نمیتوانند به عنوان موافق صحبت بکنند، به علاوه پیشنهاد آقای نوربخش چون ناقص است قابل طرح نیست حالا پیشنهاد آقای ربانی قرائت میشود: «برای صرفه جوئی در وقت آئین نامههای مختلف در دسترس آقایان قرار گیرد و امشب مورد مطالعه قرار گیرد و فردا طرفداران و مخالفین هر طرح نظر خود را بیان کنند و رأیگیری شود.

» یک موافق و یک مخالف با این پیشنهاد میتوانند صحبت کنند.

از کسانیکه نوبت گرفتهاند آقای قرشی هستند که خواهش میکنم اگر بخواهند در این مورد صحبت کنند تشریف بیاورند.

قرشی ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.

بنده احساس میکنم ما آئین نامه تنظیم بکنیم یا نکنیم بالاخره اهم کار به اینجا خواهد رسید که وقتیکه درباره یکی از اصول پیش نویس کفایت مذاکرات را اعلام کردند، با اکثریت رأی گرفته خواهد شد و رأی اکثریت محترم و تصویب کننده قانون است، بنابراین بنده تشکیل کمیسیون را اتلاف وقت میدانم و پیشنهاد میکنم با همین مسأله که ما الان فرض بفرمائید ده با پنج اصل از پیش نویس را معین بکنیم و آقایان شب مطالعه بفرمایند، فردا راجع به اینها مذاکره بکنیم و رأی گرفته شود و آئین نامه فقط این باشد که وقتی که درباره اصلی کفایت مذاکرات اعلام شدو اکثریت رأی دادند آن وقت نسبت به آن اصل رأی گرفته شود و من فکر میکنم اگر مسأله را اینطور شروع کنیم هیچ اتلاف وقت نخواهیم داشت.

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای موسوی اردبیلی بفرمائید.

موسوی اردبیلی ـ در مسألهای که الان مورد بحث است کاری را که ما میخواهیم از آن فرار کنیم یعنی تلف نشدن وقت، عملا گرفتار آن هستیم.

این پیشنهادی که داده شده حتی با آن صورتیکه جناب آقای بهشتی فرمودند که یک کمیسیونی را معین کنیم که به مجموع مواد این نظامنامه برسد، دو سه روز خود آن کمیسیون وقت خواهد گرفت و بعد از آن بیایند اینجاآقایان نمایندگان درباره آن صحبت کنند.

با این احساسی که اکثر آقایان محترم میکنند که این وقت را ما برای اینکارها نداریم و پیشنهادی هم که آقای مکارم فرمودند پیشنهاد معقولی بود، پیشنهاد بنده هم این است که قرائت میکنم: «پیشنهاد میکنم اگر قرار است مواد نظامنامه مجدداً مورد بررسی قرار گیرد، یکی دو ماده که اساسی است و دخالت در اصل تنظیم و تصویب پیش نویس دارد، مورد بررسی قرار گیرد، بقیه مواد طبق نظامنامه عمل میشود».

و اما در مورد قسمتهای دیگر، مثل اینکه خود آقایان هم قبول دارند که قسمتهای دیگر بحثی ندارد، اما اگر اینجا مطرح شود حتماً بحث هم خواهد شد.

چون این موضوع سؤالانگیز است و وقت را میگیرد من این را مینویسم و تقدیم مقام ریاست میکنم که اگر قبول بفرمایند همینطور تصویب کنند.

نایب رئیس (بهشتی) ـ مرقوم بفرمائید، راجع به پیشنهادی که مطرح شده یکی دو نفر به عنوان مخالف اسم نوشتهاند، که اگر بخواهند، میتوانند صحبت کنند (اظهاری نشد) پیشنهاد آقای ربانی قرائت میشود: «برای صرفه جوئی در وقت آئین نامههای مختلف در دسترس آقایان قرار گیرد و امشب مورد مطالعه قرار گیرد و فردا طرفداران و مخالفین هر طرح نظر خود را بیان کنند و رأیگیری شود.

» نایب رئیس (بهشتی) ـ بنده پیشنهاد آقای ربانی را به رأی میگذارم کسانیکه، با این پیشنهاد موافقند قیام بفرمایند (عده کمی برخاستند) پیشنهاد رد شد.

پیشنهاد بعدی از طرف آقایان دکتر آیت - رحمانی - مقدم مراغهای و ضیائی است و چند پیشنهاد هم بدون نام و یک پیشنهاد هم از طرف آقای ربانی املشی رسیده که پیشنهاد کردهاند «کمیسیونی انتخاب شود که آئین نامه را تنظیم کنند و برای تصویب نهائی به جلسه علنی بیاورند».

چون دربارة این پیشنهاد به عنوان موافق صحبت شده اگر کسی با این پیشنهاد مخالف است میتواند صحبت کند (اظهاری نشد) من مجدداً پیشنهاد را قرائت میکنم: «کمیسیونی آئین نامه را تدوین کند و بعد نتیجه را برای تصویب نهائی به جلسه علنی بیاورد» رأی میگیریم به این پیشنهاد، کسانی که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.

با تصویب این پیشنهاد طرح پیشنهاد دیگری در این مورد میسور نیست بنابراین کمیسیون را انتخاب میکنیم.

حالا رأی میگیریم به انتخاب تعداد اعضاء کمیسیون.

اول - عدد پیشنهاد شده برای این کمیسیون پنج نفر میباشد رأی میگیریم به این پیشنهاد، موافقین قیام فرمایند.

(اکثر برخاستند) تصویب شد.

دوم ـ راجع به وقت این کمیسیون است که آقای نوربخش پیشنهاد کردهاند در عرض دو روز رسیدگی کرده و روز سوم یعنی عصر سه شنبه به جلسه بیاورند و در این دو روز هم بحث دربارة کلیات و نطق قبل از دستور باشد.

بنابراین این کسانیکه با این پیشنهاد موافقند قیام فرمایند (از 64 نفر عده حاضر در جلسه 31 نفر برخاستند) رد شد.

پیشنهاد دیگر اینستکه تا فردا شب کمیسیون کارش را تمام کند و صبح روز سه شنبه به جلسة علنی بیاورد، نسبت به این پیشنهاد کمیسیون باید حداکثر کارش را تا فردا شب تمام کرده و صبح سه شنبه آنرا به جلسة علنی بیاورد، حالا آقایانیکه داوطلب هستند در این کمیسیون عضویت داشته باشند اعلام فرمایند.

آقایان منتظری، خامنهای، طاهری اصفهانی، ربانی، موسوی، جزایری، غفوری، مکارم شیرازی، موسوی اردبیلی، طاهری و نوربخش آمادگی خود را برای عضویت در کمیسیون پنج نفری جهت بحث و تدوین اعلام داشتهاند.

حالا برای انتخاب پنج نفر از این آقایان رأی گرفته میشود.


4ـ انتخاب پنج نفر جهت عضویت در کمیسیون مربوط به تنظیم آئین نامه داخلی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی (در این موقع برای انتخاب 5 نفر اعضاء کمیسیون تنظیم آئین نامه اخذ رأی به عمل آمد و نتیجه به شرح زیر اعلام شد).

نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای منتظری با 56 رأی، آقای مکارم شیرازی با 49 رأی، آقای دکتر غفوری با 45 رأی، آقای ربانی شیرازی با 36 رأی، آقای موسوی اردبیلی با 31 رأی برای عضویت در این کمیسیون انتخاب شدند.


5ـ تعیین زمان تشکیل جلسه بعد و پایان جلسه نایب رئیس (بهشتی) ـ جلسات فردا صبح و عصر بحث دربارة کلیات قانون اساسی خواهد بود و چون در جلسه برای صحبت در کلیات نمیشود وقت گرفت، باید هم اکنون برای فردا وقت بگیرید، کسانی که موافقند فردا صبح و عصر جلسه داشته باشیم قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.

آقایان این مطلب را هم باید بدانند بعد از اعلام رأی هیچ توضیحی قابل قبول نیست وقت جلسه فردا ساعت 9 صبح تا وقت نماز ظهر است، کسانی که با این مورد موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.

کسانی که موافقند جلسه بعدازظهر ساعت چهار بعدازظهر شروع شود قیام فرمایند (عده کمی برخاستند) رد شد، کسانی که با شروع جلسه در ساعت 5 بعدازظهر موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.

بنابراین جلسه بعداز ظهر ساعت 5 تا وقت افطار خواهد بود جلسه را ختم میکنم.

(جلسه مقارن ساعت 8 شب ختم شد.

) نایب رئیس مجلس بررسی نهائی قانون اساسی - دکتر سید محمد حسینی بهشتی