مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی


+ جلسه سی و دوم 5 مهر 1358

جلسه ساعت ده و سی دقیقه روز پنجم مهرماه 1358 هجری شمسی برابر با پنجم ذیقعده 1399 هجری قمری به ریاست آقای دکتر سید محمد حسینی بهشتی (نایب رئیس) تشکیل شد.

فهرست مطالب:
1ـ اعلام رسمیت جلسه و تصویب اصل 56 (اصل هفتاد و یکم).
2ـ طرح و تصویب اصل 57 (اصل هفتاد و دوم)
3ـ طرح و تصویب اصل 58 (اصل هشتاد و چهارم)
4ـ طرح و تصویب اصل 60 (اصل هفتاد و سوم).
5ـ طرح و تصویب اصل 61 (اصل هفتاد و چهارم).
6ـ طرح و تصویب اصل 59 (اصل هشتاد و پنجم).
7ـ طرح و تصویب اصل 62 (اصل هفتاد و پنجم).
8ـ طرح و تصویب اصل 63 (اصل هفتاد و ششم).
9ـ صورت اسامی غایبین و دیرآمدگان جلسة قبل.
10ـ پایان جلسه.
[-----------------------------------------]

1ـ اعلام رسمیت جلسه و طرح و تصویب اصل 56 (اصل هفتاد و یکم)

نایب رئیس (بهشتی) - بسم اللّه الرحمن الرحیم.
جلسه رسمی است و کارمان را آغاز میکنیم دستور جلسه خدمت همه آقایان ارسال شده است.
اصل 56 مطرح است که میخوانم: اصل 56 (اصل هفتاد و یکم) - مجلس شورای ملی در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی میتواند قانون وضع کند.
با اکثریت اعضاء حالا اصل 56 مطرح است که مورد رأی و اظهار نظر قرار بگیرد.
در باره این اصل نظری نیست؟ (دکتر نوربخش - به عقیده من اگر به جای «مقرر»، «چهارچوب» بگذاریم بهتر است.)
«چهارچوب» قدری دائرهاش ضیق میشود.
کلمه «مقرر» انسب است.
(سبحانی - چهارچوب مال نجارها است.)
(خزعلی - آیا از نظر مذهب کامل است؟) اجازه بدهید سایر آقایان هم بیایند، چون چند نفر نیامدهاند بهتر است کمی تأمل کنیم تا دوستان بیشتری در رأی شرکت بکنند.
برای بار دیگر اصل 56 را میخوانم و اعلام کنیم تا دوستان بیشتری در رأی شرکت بکنند.
برای بار دیگر اصل 56 را میخوانم و اعلام رأی میکنم.
(به شرح سابق قرائت شد) لطفاً گلدانها را برای رأی ببرید.
(اخذ رأی بعمل آمد و نتیجه بشرح زیر اعلام شد) نایب رئیس (بهشتی) - عده حاضر در جلسه شصت و پنج نفر، تعداد آراء شصت و دو رأی، آراء موجود در گلدان شصت و سه رأی، یک رأی خارج شد بنابراین تعداد آراء شصت و دو رأی، موافق پنجاه و هشت نفر، مخالف هیچ، ممتنع چهار نفر تصویب شد، تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


2ـ طرح و تصویب اصل 57 (اصل هفتاد و دوم)

 نایب رئیس (بهشتی) - اصل پنجاه و هفت قرائت میشود.
اصل 57 - مجلس شورای ملی نمیتواند قوانینی وضع کند که با اصول و احکام مذهب رسمی کشور و قانون اساسی مغایرت داشته باشد.
تشخیص این امر از نظر اسلام با اکثریت فقها و شورای نگهبان و از نظر قانون اساسی با اکثریت همه اعضای آن است.
دکتر شیبانی - باید «فقهای» باشد یک «ی» لازم دارد.
نایب رئیس (بهشتی) - نسب به این اصل سؤالی هست؟ خزعلی - از نظر مذهب هم بنویسید.
فوزی - اینکه نوشته شد «با اصول و احکام و قوانین اساسی» این «و» عاطفه است و به جای آن «یا» باید باشد.
نایب رئیس (بهشتی) - بلی تذکر خوبی است و ضروری هم نمیزند.
(فوزی - مراد نصف به علاوه یک نمایندگان است.)
طبق آنچه که در اصل میآید یعنی بر طبق آنچه که آنجا میآید اگر دیدیم که نصف بعلاوه یک کافی است تصویب میکنیم.
دیگر سؤالی نیست؟ (بعضی از نمایندگان - روشن شد.)
آقای فاتحی، آقای کریمی، آقای حجتی، آقای جوادی سؤالی دارید؟ (نمایندگان - روشن شد) آقای موسوی جزایری سؤالی دارید؟ موسوی جزایری - همانطوریکه آقای خزعلی گفتند که «اسلام» را هم قید بفرمائید.
(بنی صدر - فقها هستند.)
رئیس (منتظری) - به عقیده بنده لفظ «انطباِ» لازم دارد چون آنجا مذهب نوشتیم و اینجا هم باید مذهب باشد.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای حاجی طرخانی سؤالی دارید بفرمائید.
حاجی طرخانی - اشکال بنده ناشی از تغییر کلمه «از نظر اسلام» و «از نظر قانون اساسی» است چون بهتر آن بوده که چنین نوشته شود: «از جهت اسلام» و از «جهت قانون اساسی» و به مفاد اصل هیچ اشکالی ندارم.
نایب رئیس (بهشتی) - خیر، قانون اساسی که در اینجا آمده با آنچه که متن احکام اسلامی است نسبت کلی و مصداِ کامل دارد به این معنی که آنچه ما در سایر اصول قانون اساسی آوردهایم اظهار نظر کردهایم که با اصول کلی اسلام مطابقت دارد، در این مورد متخصصان دیگر هم میتوانند اظهار نظر کنند که آیا واقعاً با آن جنبههای کلی که اسلام میگوید تطبیق میکند یا خیر، اما آنچه که مربوط به متن احکام باشد، مثلا در مسائل مربوط به کشور میگوئیم رأی اکثریت نمایندگان ملاک تصمیمگیری دولت باشد و این یک اصل کلی است که ما از اسلام فهمیدهایم و یا قانون اسلام هم مغایرت ندارد و اما تشخیص اینکه این اکثریت آیا نصف بعلاوه یک یا دو سوم اکثریت مناسب است، این مربوط به آشنائی با خصوصیات مورد نظر است که تصمیم دوبارة این قسمت را بعهده اکثریت کل شورای نگهبان میگذاریم ولی تصمیم دربارة آن چیزهائی که مربوط به متن احکام است بعهده فقهای شورای نگهبان گذاشته میشود.
(منتظری - اگر کلمه «انطباِ» را بیاوریم بنظرم اصلح باشد.)
آنوقت باید این کلمه را تکرار کنیم.
بنابراین همین رابه رای میگذاریم لطفاً گلدانها را برای اخذ رأی ببرید.
(مکارم شیرازی - در آن اصل «و» را اصلاح فرمودید و کلمه «فقها» باید «فقهای» باشد.)
بلی «و» تبدیل به «ی» شد و آن را هم «فقهای» کردیم یعنی اصلا غلط چاپی بوده است، «فقهای» بوده است و «و» خواندهاند.
بنابراین اصل 57 را با اصلاحاتی که شد یکبار دیگر میخوانم و رأی میگیریم: اصل 57 (اصل هفتاد و دوم) - مجلس شورای ملی نمیتواند قوانینی وضع کند که با اصول مذهب رسمی کشور یا قانون اساسی مغایرت داشته باشد.
تشخیص این امر از نظر اسلام با اکثریت فقهای شورای نگهبان و از نظر قانون اساسی با اکثریت همه اعضای آن است.
(اخذ رأی بعمل آمد و نتیجه بشرح زیر اعلام شد) نایب رئیس (بهشتی) - عده حاضر در جلسه هنگام اخذ رأی شصت و پنج نفر، شماره آراء شصت و پنج رأی، موافق پنجاه و هشت نفر، مخالف یک نفر، ممتنع شش نفر، بنابراین تصویب شد تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


3ـ طرح و تصویب اصل 58 (اصل هشتاد و چهارم)

نایب رئیس (بهشتی) - اصل 58 مطرح است که میخوانم: اصل 58 - هر نماینده در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در تمام مسائل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید.
نایب رئیس (بهشتی) - برای اینکه این مطلب برای کسانی که در جلسات بحث نبودند روشن بشود تذکر داده میشود که روح این اصل برای کسانی که در خارج جلسه هم هستند یادآوری باشد، و نیز از آنجا که بر مبنای اسلام هر فرد مسلمان نسبت به مسائل مربوط به همة امت مسئولیت دارد، نمایندة یک محل از طرف آنها نسبت به همه مسئولیتها نمایندگی دارد و حاصل مسئولیت یک نمایندة یک محل از طرف آنها نسبت به همه مسئولیتها نمایندگی دارد و حامل مسئولیت یک یک موکلین خود هست.
این اصل بر این اساس تنظیم شده که نمایندة مناطق، فقط خودشان را مسئول منطقه خودشان ندانند بنابراین هر نماینده در مجلس نسبت به همگان مسئولیت عام دارد که این مسئولیت را از موکلین خود برعهده گرفته است.
«نماینده در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در تمام مسائل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید.
» پیشنهاده شده است که «تمام» اولی بشود «همه».
آقای مقدم مراغه بفرمائید.
مقدم مراغهای - نمایندگان مجلس شورای ملی یا همه نمایندگان؟ نایب رئیس (بهشتی) - این معلوم است که وقتی گفتیم نماینده، شامل همه میشود، و چون کلمه «تمام» دو مرتبه تکرار شده است «تمام» دوم را میگذاریم «همه».
کیاوش - ذکر شده نمایندة مجلس شورای ملی.
نایب رئیس (بهشتی) - معلوم است که نمایندة مجلس شورای ملی است.
آقای فاتحی نظری دارید؟ فاتحی - بطوریکه از اصل مستفاد میشود به تمام نمایندگان داخلی و خارجی اجازه داده است که در همة امور اظهار نظر کنند، این از نظر اسلام صحیح نیست زیرا کسی که در اموری تخصصی ندارد و وارد نیست نباید اظهار نظر بکند مگر در اموری که واقعاً تخصصی داشته باشد مجاز است.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای فاتحی پیدا است که این تأمین جهت آن عمومات هم از خود آن موضوع معلوم میشود مثلا کسی که نماینده یک منطقهای است به او نمیگوید شما فقط درباره آن منطقه حرف بزنید.
فاتحی - پس بطور کلی روشن نیست.
نایب رئیس (بهشتی) - بنده میگویم اصلا اینجا تخصص مطرح نیست جهت عموم از خود عبارت فهمیده میشود، آقای کریمی.
کریمی - منظور از این اصل این است که هر نمایندهای در مجلس شورای ملی حق دارد در تمام مسائل داخلی و خارجی اظهار نظر نماید، این اطلاقش آنجا میآید که یک نمایندهای، دربارة فرمانداری یا استانداری یا بخشداری حق اظهار نظر ندارد و نمیتواند دخالت بکند.
نایب رئیس (بهشتی) - خیرآقا میتواند اظهار نظر بکند ولی حق دخالت ندارد، ملاحظه بفرمائید آنجا دخالت نمیکند در جای خودش دخالت میکند.
مردم بر جریان امور دولت ناظر هستند این نماینده در مواردی که خود مردم این کار را انجام ندهند یا صحیح نباشد مستقیماً انجام بدهند بجای آنها انجام میدهد.
کریمی - نماینده حق بازرسی ندارد و فقط حق اظهار نظر دارد و چون وکیل است میتواند اظهار نظر بکند.
(مکارم شیرازی - آن در مجلس است که حق دارد.)
نایب رئیس (بهشتی) - خیرآقا فقط در مجلس نیست در بیرون هم میتواند نظر خودش را اظهار بکند ما میخواهم بگوئیم مجلس شورای ملی یکی از مظاهر ملت بر جریان امور است.
(مکارم شیرازی - مگر سایر مردم نمیتوانند اظهار نظر بکنند؟) نبوی - حق اظهار نظر، حق مداخله در امر هم هست آیا همه افراد میتوانند در تمام امور مثلا در موارد نظامی و امور سری هم مداخله بکنند؟ نایب رئیس (بهشتی) - اصولا حق اظهار نظر مستلزم حق مداخله نیست در مورد آن چیزهائی که جزو اسرار نظامی است نمیتواند مداخله کند ولی میتواند اظهار نظر بکند که مثلا بگوید از نظر من امور این پادگان خوب اداره نمیشود، آقای عرب بفرمائید.
عرب - بنده میخواستم عرض کنم همانطوریکه هر نمایندهای در برابر تمام ملت مسئول است تمام ملت هم از نظر حمایت از نماینده در برابر هر نمایندهای مسئول هستند.
پس تنها مردم یک منطقه مستلزم این نیستند که تمام مشکلات خودشان را به نمایندةشان بگویند، تنها میتوانند به آن نمایندگان بگویند که از نظر تخصص اولویت دارد.
نایب رئیس (بهشتی) - آنجا فهمیده میشود، بنظر نمیرسد که اشکالی داشته باشد.
آقای بشارت بفرمائید.
بشارت - تذکر بنده در مورد بعضی از برادران است که گاهی مطالبی را میفرمایند که اسلام چنین نمیگوید.
خلاصه با جوی که در بیرون وجود دارد و حاکی است که تمام مطالب مجلس را میشنوند و میبینند، دقت بفرمائید که گفتار بندهای که کاملا از اسلام اطلاع ندارم که اسلام اینطور میگوید یا نمیگوید و همه میتوانند اظهارنظر بکنند خواهش میکنم این مورد را تذکر بدهید که بعضی از برادران بنام اسلام چیزی نگویند بلکه بگویند نظر خود بنده این است که افراد نباید نظارت بکنند و چون این موضوع از نظر اسلام درست نیست باعث از بین رفتن آبروی همه ما است، مخصوصاً که روزی ایشان فرمودند که در اسلام اجازه حزب نمیدهند ما چقدر در بیرون از مجلس باید پدرمان دربیاید و آقایان دانشمندان کوشش بکنند تا این را از دامنمان پاک کنند که این را اسلام نگفته و بندة کم سواد گفتهام.
فاتحی - من بارها عرض کردهام که این نظر شخصی من است و همیشه گفتهام این حزب، حزب خدا است و در مقابلش حزب شیطان است.
نایب رئیس (بهشتی) - در برابر این سئوالات بنده پاسخ میدهم نمایندگان محترم توجه دارند که ما در مسیری هستیم که میخواهیم به خواست خداوند در میان مردم و همة افراد و گروهها و سازمانهائی که مردم مسئولیتی بر دوش آنها نهادهاند پردهها بالا زده شود و ما و مردم مثل همیشه همان طور در زندگی عادیمان هم اینطور هستیم در رابطه نزدیک و مستقیم قرار داشته باشیم.
خودتان توجه دارید مطالبی که اینجا گفته میشود منعکس کنندة این است که منتخبین مردم با طرز فکرهای مختلف و یا برداشتهای مختلف دورهم مینشینند و هر کسی نظرش را میگوید.
آقای بشارت، اگر بنام اسلام و بنام آزادی و بنام حقوِ و اقتصاد مطلبی گفته میشود معلوم است که این نظر شخصی آن شخص در اقتصاد است والا یک اقتصادان دیگر هم ممکن است بیاید و بگوید از نظر اقتصادی مطلب جور دیگر است و حرف مقابلش را بزند.
بگذارید مردم و خود ما کم کم عادت کنیم که فضا را برای اظهارنظر مطالبمان باز بگذاریم و چون بعضی سوء تفاهمها ممکن است پیش بیاید که بنده گمان میکنم با باز نگهداشتن فضا در آینده بهتر قابل حل باشد.
البته درست است در این حالت خاصی که هستیم سوء تفاهم و سوء تعبیر زود پیش میآید، و خیلی زود برخورد و رنجش پیدا میشود، بلی این برخوردها لوازم این مرحله است که امیدوارم این مرحله را با سلامت و خوبی بگذرانیم و در پایان (ان شاءاللّه) بتوانیم یک قانون اساسی اصیل اسلامی و جامع و مترقی و پیشرفته تحویل جامعه و ملت بدهیم، آنوقت همه این حرفها از بین میرود.
آقای هاشمی نژاد سؤالی دارید بفرمائید.
هاشمی نژاد - افرادی که در مملکت هستند وقتی به عنوان نماینده انتخاب میشوند، معنایش این است که علاوه بر وظیفهای که فردفرد افراد دارند یک مسئولیت دیگری را این شخص پذیرفته است ولو از یک منطقة خاصی انتخاب شده باشد اما چون شغل او در رابطه با کار کلی کشور ارتباط دارد بنابراین بطوریکه یکی از برادارن هم گفتند نیازی نیست که اظهار نظرش حتماً در مجلس چنین بوده باشد زیرا از مجلس که بیرون آمد مثل افراد دیگر یک فرد عادی است و همان مسئولیت عمومی را دارد ولی این اظهارنظر را هم باید بکند چون یک مسئولیت خاصی به او دادهایم و او هم پذیرفته است بنابراین معنی ندارد که این حق را از او سلب بکنیم.
نایب رئیس (بهشتی) - ما هم این حق را سلب نمیکنیم.
آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی - عرض بنده این است که ما اینها را سه مرتبه بررسی کردهایم حالا اگر دیدیم اشتباهاتی وجود دارد باید یادآوری بکنیم همانطور که گفتیم در این اصل عبارت نارسا است زیرا وقتی میگوئیم در برابر همة ملت مسئول است حق دارد اظهارنظر بکند اما میدانیم حق بیان و نظر مربوط به تمام مردم اعم از نماینده و غیر نماینده است نه اینکه چون نماینده است و در مقابل همة مردم حق اظهار نظر دارد چنین حقی به او دادهاند بنابراین این عبارت را یک طوری اصلاح بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) - بنده توضیح میدهم که در اینجا اظهارنظر یک نماینده مانند اظهارنظر یک مقام مسئول است مثلا اظهارنظری که در مجلس میکند دارای تأثیر فوِ العادهای است.
آقای مقدم مراغهای بفرمائید.
مقدم مراغهای - بنده همانطور که آقای مکارم شیرازی فرمودند معتقدم که این عبارت نارسا است و پیشنهادی هم تقدیم کردهام که اگر ممکن است قرائت بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) - بسیار خوب، آقای فوزی بفرمائید.
فوزی - به عقیده بنده این عبارت صحیح است زیرا که نتیجه و ثمرة آن درست است.
نایب رئیس (بهشتی) - بسیار خوب پس شما تایید میفرمائید که صحیح است ولی اینکه فرمودند پیشنهادها را بخوانیم، اگر پیشنهادی است که در جلسة قبل ندادهاید اشکالی ندارد و الا اگر بنا باشد همان مطالب صبح تکرار بشود که نقض غرض است.
مقدم مراغهای - به سبب مذاکراتی که انجام شد باید خدمتتان عرض کنم که وظیفة نمایندگی فقط اظهار نظر نیست زیرا اینجا نوشته شده «هر نماینده در برابر تمام ملت مسئول است» نمایندگانی که از طرف ملت انتخاب میشوند یک وظیفهای دارند که به آنها واگذار میشود ما میخواهیم بگوئیم که نمایندگان تنها نمایندة انتخابی حوزة خودشان نیستند بلکه از طرف قاطبة ملت ایران نمایندگی دارند، من در پیشنهادی که خدمتتان دادم این مطلب را نوشتم که اگر صلاح بدانید قرائت بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) - من مایلم که بخوانم ولی مایل نیستم از نظمی که خود شما برای ادارة کار جلسه تعیین فرمودهاید عدول کنم و کار خودسرانهای انجام بدهم، سؤال بنده این است که آیا شما اینها را در جلسة صبح گفتهاید یا خیر؟ (مقدم مراغهای - خیر نگفتهام) اگر این مطلب را در جلسة گروه مشترک نگفتهاید من پیشنهادتان را قرائت میکنم ایشان نوشتهاند «نمایندگان مجلس شورای ملی در انجام وظایف نمایندگی، نمایندگان قاطبه ملت ایران میباشند.
» آقای غفوری بفرمائید.
دکتر غفوری - بنده پیشنهادی خدمتتان فرستادهام که فکر میکنم مفید باشد «بر اساس مسئولیت نمایندگی اظهار نظر کند».
نایب رئیس (بهشتی) - آقای دکتر شیبانی بفرمائید.
دکتر شیبانی - آقای غفوری در کمیسیون تشریف داشتید بنابراین بایستی پیشنهاداتشان را در کمیسیون مطرح میفرمودند که در کمیسیون رسیدگی شود و جناب آقای مراغهای هم صبح در حدود یک ساعت دیر تشریف آوردند، بهتر بود ایشان هم صبح بموقع تشریف میآوردند و در کمیسیون پیشنهادشان را مطرح میکردند.
نظر اکثر نمایندگان براینست که همان پیشنهاد اولیه مطرح و رأیگیری شود.
نایب رئیس (بهشتی) - بنابراین متن را برای رأیگیری قرائت میکنم: اصل 85 (اصل هشتاد و چهارم) - هر نماینده در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در همة مسائل داخلی و خارجی کشور اظهارنظر نماید.
(در این هنگام رأیگیری بعمل آمد و نتیجه بشرح زیر قرائت شد) نایب رئیس (بهشتی) - عده حاضر در جلسه شصت و هفت نفر، تعداد کل آراء شصت و هفت رأی، شمارة موافقین شصت نفر، مخالف دو نفر، ممتنع پنج نفر، بنابراین تصویب شد، تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


4ـ طرح و تصویب اصل 60 (اصل هفتاد و سوم)

نایب رئیس (بهشتی) - آقای موسوی بفرمائید.
موسوی تبریزی - اصل 59 در کمیسیون بررسی نشده است، اگر آقایان موافقت میفرمایند اصول 60 و 61 مورد بررسی قرار گیرد و اصول 59 برای بعد بماند.
نایب رئیس (ـهشتی) - بسیار خوب، اشکالی ندارد.
بنابراین اصول 60 و 61 را بررسی میکنیم و آخر جلسه را به اصل 59 اختصاص میدهیم.
اصل 60 را قرائت میکنم: اصل 60 (اصل هفتاد و سوم) - شرح و تفسیر قوانین عادی در صلاحیت مجلس شورای ملی است.
مفاد این اصل مانع از تفسیری نیست که دادرسان در مقام تمیز حق از قوانین میکنند.
مفاد این اصل روشن است چون قاضی قانون را فقط بر مصادیقش تطبیق میکند که در شأن قاضی است ولی در اینجا قصد اینست که تفسیری کلی برای قانون بشود که در شأن مجلس شورای ملی است.
سؤالی نیست؟ (اظهاری نشد) بنابراین به این اصل با ورقه رأی میگیریم.
(در این هنگام اخذ رأی بعمل آمد و نتیجه بشرح زیر قرائت شد) نایب رئیس (بهشتی) - عده حاضر در جلسه هنگام اخذ رأی شصت و هفت نفر، تعداد آراء شصت و هفت رأی، موافق پنجاه و هفت نفر، مخالف دو نفر، ممتنع هشت نفر، تصویب شد، تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


5ـ طرح و تصویب اصل 61 (اصل هفتاد و چهارم)

نایب رئیس (بهشتی) - اصل 61 را میخوانم: اصل 61 - لوایح قانونی پس از تصویب هیأت وزیران به مجلس تقدیم میشود طرحهای قانونی نیز به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان در مجلس شورای ملی قابل طرح است.
در مورد این اصل جهت آقایان توضیح کافی داده شده است و برای اینکه دیگران هم به محتوا و مفاد اصل بیشتر آشنائی حاصل کنند توضیح میدهم.
آنچه که از طرف دولت پیشنهاد میشود و مجلس باید آنها را تصویب و یا اظهارنظر و یا رد کند، اصطلاحاً به آن لایحه میگویند و آن چیزی که خود مجلس و کمیسیونها و نمایندگان تهیه میکنند، اصطلاحاً به آن طرح گفته میشود.
اینست که در این اصل گفته شده است، آنچه در مجلس طرح میشود یا باید لایحة قانونی باشد که از طرف دولت پس از تصویب هیأت وزیران به مجلس بیاید و در مجلس مورد اظهارنظر و بررسی و رأی قرار بگیرد و یا باید حداقل پانزده نفر از نمایندگان طرحی را پیشنهاد کنند و یکنفر یا دو نفر از نمایندگان حق پیشهاد طرح ندارند.
برای اینکه اگر طرحی طرفدار دارد باید سعی شود قبل از اینکه به مجلس بیاید پانزده نفر طرفدار برایش پیدا شود که وقت مجلس بیجهت گرفته نشود.
آقای قرشی بفرمائید.
قرشی - رأی بگیرید.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای طاهری خرم آبادی.
طاهر خرم آبادی - در گروه شش راجع به قوه قضائیه اینطور تصویب شد که ما وزیر دادگستری نداشته باشیم و نمایندة قوه قضائیه مستقلا لوایحی را که تنظیم میکند تقدیم مجلس کند.
بنابراین اگر اینطور تصویب شود برای آن مسأله در اینجا پیش بینی نشده است.
نایب رئیس (بهشتی) - به هر حال باید در رابطه با مجلس، مسیرهای مشخصی پیش بینی شود.
زیرا ممکن است در آینده گفته شود لایحه را قوة قضائیه تهیه میکند ولی از طریق دولت یا از طریق کمیسیون دادگستری به مجلس میدهد که در اینصورت مسأله تمام است.
طاهری خرم آبادی - در آنجا اینطور پیش بینی شده است که نمایندهای از طرف شورای عالی قضائی مستقیماً با مجلس در ارتباط باشد.
نایب رئیس (بهشتی) - اجازه بفرمائید چون این اصول با یکدیگر مرتبط هستند، چه فرِ میکند از این طرف چیزی اضافه شود و بعد ناچار شوید کم کنید.
بنابراین اگر چیزی کم بود بعداً میتوان اضافه کرد، اینست که بهتر است کارمان پیش برود و این اصلاحات در پایان انجام گیرد که وقت هم گرفته نشود.
آقای مراغهای بفرمائید.
مقدم مراغهای - من یک اصلاح عبارتی دارم، در سطر دوم بجای «نیز به»، «با» گذاشته شود، چون دو موضوع جدا است.
موضوع این است که مطالب چطور در مجلس عنوان شود، یا بصورت لایحة قانونی است یا طرح قانونی که اینها دو مسأله از هم جدا هستند بنابراین «نیز به» زائد است و بهتر است بجایش «با» گذاشته شود.
نایب رئیس (بهشتی) - متشکرم.
این کلمه «نیز» از این نظر است که در هر دو مورد یک مسأله کلی هست و چیزی تقدیم مجلس میشود و اشکالی هم بوجود نمیآورد.
رئیس (منتظری) - اگر بنویسیم «و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان» بهتر است.
نایب رئیس (بهشتی) - بلی به نظر میآید تذکر آقای منتظری نقطه نظر آقای مراغهای را هم تأمین میکند و اشکالی هم بوجود نمیآید و آن اینست که اینطور نوشته شود: «لوایح قانونی پس از تصویب هیأت وزیران به مجلس تقدیم میشود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان در مجلس شورای ملی قابل طرح است.
» البته باید تذکر بدهم که چندین بار خدمت دوستان گفته شده است که این قبیل اصلاحات لفظی که در محتوا هیچگونه تأثیری ندارد بهتر است برای پایان کار باشد، چون ما ناچاریم یکبار دیگر کل این اصول را از نظر الفاظ با تمرکز بیشتر رسیدگی کنیم.
بنابراین متشکر میشویم که اگر چیزی از این قبیل هست کتباً مرقوم بفرمایند که در آنموقع بررسی شود.
پس این اصل را به همین صورت اصلاح میکنیم و یک «و» به جای خط تیره میآوریم و «نیز» را حذف میکنیم و اصل به این ترتیب به رأی گذاشته میشود: اصل 61 (اصل هفتاد و چهارم) - لوایح قانونی پس از تصویب هیأت وزیران به مجلس تقدیم میشود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان در مجلس شورای ملی قابل طرح است.
(در این هنگام اخذ رأی به عمل آمد و نتیجه به شرح زیر قرائت شد) نایب رئیس (بهشتی) - عده حاضر در جلسه هنگام اخذ رأی شصت و هفت نفر، شمارة آراء شصت و هفت رأی، موافق شصت و چهار نفر، مخالف ندارد، ممتنع سه نفر، بنابراین تصویب شد، تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند) یزدی - قبل از اینکه اصل بعدی را مطرح بفرمائید، اصل مربوط به مذاکرات مجلس و اصل مربوط به مرزها به دلیل اینکه هر دو اصل صبح امروز کاملاً بررسی شده و آقایان هم آماده هستند به نظر میرسد مقدم بر این اصل باشد که میخواهید مطرح بفرمائید، بنابراین اگر صلاح میدانید این دو اصل را مطرح بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) - اجازه بفرمائید، تا اصل 59 بررسی میشود آن دو اصل را هم خواهند آورد آقای پرورش بفرمائید.
پرورش - عدة زیادی از دوستان تلفن کردند و تماس گرفتند که این مقدار وقتی که مانده است و شاید کمبود وقتی که آقایان را تهدید میکند سبب تسریع در کار شده است و نگران بودند که نکند این سرعت به صحت ضربه بزند.
اینست که اگر ممکن است یک تذکری بفرمائید که اولا این سرعت به صحت ضربه نمیزند، مضافاً به اینکه در اصولی که زیاد بحث میشد به اعتبار کلی بودن بود و این اصول که حالا مطرح است بحثانگیز نیست.
نایب رئیس (بهشتی) - اجازه بفرمائید برای چندمین بار این مطلب را به اطلاع ملت انقلابی مسلمان عزیز ایران برسانیم که اولا برای ما این رویهای که تا اینجا به آن رسیدهایم نشان دهنده یک واقعیت است و آن اینست که چون این نوع کار، یک نوع کار تازه بوده است ناچار بودیم شیوههای کار دسته جمعی را یک یک آزمایش کنیم تا به شیوه بهتر برسیم و این طبیعت تکامل در طرز کار است و چرا ما از آنچه مقتضای طبیعت و پیشرفت و تکامل در شیوة کار است نگران باشیم.
نمایندگان شما در این مجلس در طول این مدت که حدود چهل روز بیشتر نیست، شیوههای مختلف را تجربه کردند و آخرین شیوه نسبت به شیوههای قبلی موفقیتآمیزتر بوده و این یک نقطه مثبت وقوت کار است.
به همین دلیل حالا کار سرعت بیشتری دارد از این گذشته چون نمایندگان در طول این مدت با یکدیگر روی مسائل زیاد بحث کردهاند تفاهمشان آسانتر شده است که اینهم یک امر طبیعی است.
اینرا هم عرض کنم که اگر گاهی در جلسه گفتگوهای چند جانبه پیش میآید شاید برای مردم ما که سالهاست در جلسات قانونگذاری نبودهاند یک امر عجیبی باشد، ولی برای نسل ما که سالهاست در جلسات قانونگذاری نسبتاً آزاد سالهای یکهزار و سیصد و سی و یک و یکهزار و سیصد و سی و دو را از نزدیک دیده است یعنی به عنوان تماشاگر جلسات آنموقع را میدیدیم مسأله عادی است زیرا در آنموقع جنجالها با عده بیشتری و حتی بر سر یک مسأله جزئی پیش میآمد البته کاملتر و بهتر اینست که حتی الامکان جو جلسه آرام باشد و اظهارنظرها آرام صورت بگیرد ولی همة ما طبیعت انسانی داریم و گاهی در طبیعت انسانی این هیجانها پیش میآید که نباید برای هیچکس نگران کننده باشد.
بنابراین نه آن هیجانها نگران کننده باید باشد و نه اتخاذ یک شیوة بهتر و سرعت بردارتر، چرا که میتوانیم در عین دقت و رسیدگی، اصول بیشتری را هر روز بررسی و تصویب کنیم.
از این گذشته نکتهای را که برادرمان آقای پرورش تذکر دادند نکته بجائی است زیرا اصول، مختلف است و روی بعضی از اصول واقعاً اختلاف نظر زیاد است ولی بعضی از اصول سر راستتر است و رویش سریعتر توافق حاصل میشود.
دکتر قائمی - همانطور که مستحضر هستید دیروز هم برای سرعت در کار به جناب آقای منتظری پیشنهاد شده بود این مسأله به رأی گذاشته شود که فعلا نطقهای قبل از دستور حذف شود و جناب آقای منتظری فرمودند این جلسه هم مثل گذشته ادامه یابد و برای روزهای بعد تصمیم گرفته شود.
من فکر میکنم وقت اتخاذ تصمیم الان باشد.
نایب رئیس (بهشتی) - بسیار خوب ولی اتخاذ تصمیم را به بعد از بررسی اصل 59 موکول میکنیم.


6ـ طرح و تصویب اصل 59 (اصل هشتاد و پنجم)

نایب رئیس (بهشتی) - اصل 59 مطرح است که قرائت میکنم: اصل 59 - سمت نمایندگی قائم به شخص است و قابل واگذاری به دیگری نیست مجلس نمیتواند اختیار قانونگذاری را به شخص یا هیأتی واگذار کند، ولی در موارد ضروری میتواند اختیار وضع بعضی از قوانین را به کمیسیونهای داخلی خود تفویض کند، در اینصورت این قوانین در مدتی که مجلس تعیین مینماید بصورت آزمایشی با رعایت اصل پنجاه و هفتم اجرا میشود و تصویب نهائی آنها با مجلس خواهد بود.
نایب رئیس (بهشتی) - بنده برای دوستانی که صبح نبودند این توضیح را میدهم که وقتی مردم کسی را به عنوان نماینده انتخاب میکنند وکیل مردم هست ولی وکیل در تو کیل نمیتواند باشد یعنی نمیتواند سمت نمایندگی را به دیگری واگذار کند بنابراین باید خودش در قانونگذاری شرکت کند، لهذا همة نمایندگان باید مستقیماً در قانونگذاری شرکت کنند پس دیگر اختیار قانونگذاری را به یک شخص یا یک هیأت واگذار کنند، کمیسیونها هم معمولا مسئول بررسی و تهیه گزارش هستند نه مسئول تصویب قانون، بنابراین حتی کمیسیونهای داخلی مجلس هم حق تصویب قانون را ندارند ولی گاهی لایحهای یا طراحی به مجلس عرضه میشود که مناسب است برای مدت کوتاهی بطور محدود یا غیر محدود بصورت آزمایشی برای مدت معین به اجرا در بیاید و مجلس طبق آن تصمیم نهائی را بگیرد چون این سابقه تجربی در زندگی اجتماعی و قانونگذاری وجود دارد اینست که میگوئیم «ولی در موارد ضروری مجلس میتواند اختیار وضع بعضی از قوانین را به کمیسیونهای داخلی بدهد و در اینصورت این قوانین در مدتی که مجلس در خود آن اختیاری که میدهد باید تعیین کند» چون گاهی بدون مدت بوده و فاجعهها به بار آمده است بنابراین بصورت آزمایشی انجام میشود ولی با رعایت اصل پنجاه و هفتم که مخالف با قوانین اسلام نباشد چون یک روز هم نمیشود یک قانونی را اجرا کرد که مخالف با قانون اسلام باشد و تصمیم نهائی آن هم با مجلس است.
این توضیح را برای کسانیکه در جلسة گروهها نبودند عرض کردم.
خوب در این باره مثل اینکه دوستان اسم نوشتهاند آقای بنی صدر فرمایشی دارید؟ بنی صدر - میخواستم بگویم در آخر سطر چهارم بجای «شصت و شش» باید نوشته شود «پنجاه و هفت».
نایب رئیس (بهشتی) - بلی قبلا شصت و شش بوده و حالا پنجاه و هفت شده است.
آقای خامنهای بفرمائید.
خامنهای - من با توجه به تمام صحبت هائی که کردهاید این تفویض را که معارض با قسمت اول است صحیح نمیدانم یعنی بازتو کیل است و محظوری که در مقررات آزمایشی بوده است به علت وقت کم بوده، به هر حال به هر صورتی که باشد نباید به کمیسیونها اختیار وضع قانون داده شود چون وضع قانون معنایش تصویب قانون است.
کمیسیونها باید گزارشات را به مجلس بدهند و پس از تصویب مجلس آن را بطور موقت و آزمایشی به اجرا بگذارند این چیز عادی است و مجلس آنرا رسیدگی و تصویب میکند نه اینکه دست کمیسونها را باز بگذاریم و کمیسیونها برای اولین بار در دنیا قوه مقننه هم بشوند.
نایب رئیس (بهشتی) - متشکرم البته عرض میکنم این بار اول نیست و سابقه دارد ثانیاً وقتی در قانون اساسی ما این اصل را نوشتیم و کالتی که مردم، یعنی انتخاب کنندگان به نمایندگان میدهند در چهارچوب قانون اساسی هست.
بنابراین، اول این مشکل حل میشود و راجع به اینکه فرمودید به مجلس بیاورند عنایت بفرمائید کار جلسة عمومی مجلس نباید آنقدر سنگین شود که رسیدگی به لوایح و طرحها شش ماه یا هشت ماه به عقب بیفتد این کار هم پرخسارت است و هم رویهم رفته امکان اینکه جلسة عمومی فرصت کافی برای رسیدگی به لوایح و طرحها، عزل و نصبها در سطح وزرا و مسائل مملکتی داشته باشد بیشتر به سود ممکلت است تا اینکه یک طرح آزمایشی بدون تصویب مجلس اجرا شده باشد، بنظر گروه ما اینطور آمده است.
خامنهای - بطور مثال در مورد نظامنامة ما که شورای موقت به کمیسیونی آزادی داده بود توجه داشتید که محظور پیش آمد و باعث اشکال شد.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای موسوی تبریزی بفرمائید.
موسوی تبریزی - اینکه فرمودید ملت وکیل گرفته و کیل در تو کیل نیست، خوب در مواقع ضرور باید وکالت باطل شود نه اینکه وکالت را بدهیم به کمیسیون که او این کار را بکند، این از نقطه نظر شرعی است و اما از نقطه نظرسیاسی اگر وکلا این اختیار را داشته باشند که هنگام ضرورت این اختیار را به کمیسیونها بدهند که آنها داروئی را برای آزمایش تصویب بکنند، نه اینکه خط مشی اسلام در سیاست و اقتصاد مبهم است و ابهامش هم از این نظر است که تا به حال روشن نشده است پس به لطایف الحیل ممکن است از این قانون چه از نظر اقتصادی و چه از نظر سیاسی سوء استفاده هائی بشود.
نایب رئیس (بهشتی) - متشکرم آقای قرشی بفرمائید.
قرشی - در اینجا نوشته شده است «به شخصی یا هیأتی واگذار کند» منظور از این شخص یا هیأت غیر از نمایندگان است؟ نایب رئیس (بهشتی) - بلی البته این از سنتهای سیئه است که مجالس مقننه گاهی اوقات مسائلی را که حتی در حد قانون بوده است اظهارنظرش را به دولتها واگذار کردهاند که به شکل تصویب نامه عمل کنند، اینست که میخواهیم جلوی این قبیل اعمال گرفته شود.
قرشی - کلمه «غیر از نمایندگان» بگذاریم بهتر نیست؟ نایب رئیس (بهشتی) - آقای دکتر آیت بفرمائید.
دکتر آیت - من معتقدم مدتی را که کمیسیونها حق وضع قانون دارند باید مشخص شود یعنی بنویسیم در مدت معینی نه اینکه بگوئیم کمیسیون تا آخر دوره میتواند قانون وضع بکند.
نایب رئیس (بهشتی) - خود مجلس وقتیکه میخواهد به کمیسیون اختیار بدهد موظف است متناسب با موضوع مدت آنرا هم معین کند.
دکتر آیت - در اینجا آمده است ولی مدتی که کمیسیون حق قانونگذاری دارد ذکر نشده است مثلا باید ذکر شود که شش ماه یا دو ماه حق این کار را دارد نه تا آخر دوره.
نایب رئیس (بهشتی) - کم لطفی میفرمائید.
عنایت بفرمائید ما میگوئیم کمیسیون باید در هر موردی مجوز بگیرد مثلا میگویند در این مورد حق داری تصمیمی بگیری ولی محدود، پس مورد دارد و کلی نیست و باید مشخص شود.
دکتر آیت - پس موردش باید مشخص شود.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای فوزی بفرمائید.
فوزی - در حکم قانون یا حکم شرع قلت و کثرت تأثیری ندارد، همچنین وکیل حق توکیل ندارد فرِ نمیکند که برای یک دفعه باشد یا برای صد دفعه و اما اینکه آقای دکتر بهشتی فرمودند که در چهارچوب قانون اساسی مردم به وکلا رأی دادهاند این حرف صحیح نیست زیرا صدی نود مردم از قانون اساسی اطلاعی ندارند.
نایب رئیس (بهشتی) - متشکرم، البته وظیفه وکلا است که وقتی نطق انتخاباتی میکنند لااقل این قسمتهای قانون اساسی را که حساس است به موکلین شان بگویند.
آقای فاتحی بفرمائید.
فاتحی - در موارد ضروری که اختیار تصویب بعضی از قوانین به بعضی از کمیسیونها داده میشود اگر مجلس رسمیت داشت و شورای نگهبان بررسی میکرد که قوانین مطابق با شرع باشد اشکالی نداشت اما چون احتمال دارد که از نظر شورای نگهبان نگذرد، لذا قید «با تایید شورای نگهبان» در اینجا بیاید بهتر است.
نایب رئیس (بهشتی) - نوشتهایم با رعایت اصل پنجاه و هفتم که اگر اصل پنجاه و هفتم را بخوانید این مطلب آنجا هست.
آقای بنی صدر بفرمائید.
بنی صدر - اینکه ایشان فرمودند برای اولین با ر در دنیا ما این کار را کردهایم اینطور نیست در قوانین دیگر دنیا حتی به قوة مجریه اختیارات فوِ العادهای دادهاند که اصل شانزدهم قانون اساسی فرانسه که مربوط به اختیارات رئیس جمهور است نمونه آنست.
(یکی از نمایندگان - به کمیسیون کسی اختیار نداده است.)
حالا ما آمدهایم اختیاراتی را از قوة مجریه گرفتهایم و دادهایم به مجلس که تالی فاسدش خیلی کمتر باشد والا باید میدادیم به مقام دیگری که آنوقت هر چه را تصویب میکرد به اجرا میگذاشت.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای سبحانی بفرمائید.
سبجانی - اینکه اختیار وضع قوانین را به کمیسیونها بدهیم و این وکیل در توکیل نیست تا با صدر این اصل منافات پیدا کند این از قبیل کار تصویبی است گاهی وکیل کار مباشری دارد گاهی کار تصویبی دارد و گاهی کمیسیونها را متخصصتر و واردتر میبینیم و به آنها اختیار میدهیم تا خودشان هم نظارت بکنند.
نایب رئیس (بهشتی) - مشابه اصطلاحی نداریم بیرون خدمتتان توضیح میدهیم که این هم مصداِ آن است ولی محدود است.
سبحانی - وکیل در توکیل نیست از اول جنابعالی چنین معنا کردید که همه خیال کردند وکیل در توکیل است، این از قبیل کارهای تصویبی است.
وکیل در توکیل یعنی به کسی میگویند که تو وکیل هستی، خداحافظ.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای سبحانی حالا که اصرار دارید توضیحش را گوش بدهید.
(نمایندگان - احتیاج به توضیح ندارد رأی بگیرید.)
آقایان میگویند توضیح این را بنده بیرون خدمتتان عرض میکنم پس اجازه بفرمائید من متن را برای اعلام رأی میخوانم: اصل 59 (اصل هشتاد و پنجم) - سمت نمایندگی قائم به شخص است و قابل واگذاری به دیگری نیست مجلس نمیتواند اختیار قانونگذاری را به شخص یا هیأتی واگذار کند ولی در موارد ضروری میتواند اختیار وضع بعضی از قوانین را به کمیسیونهای داخلی خود تفویض کند در اینصورت این قوانین در مدتی که مجلس تعیین مینماید.
بصورت آزمایشی با رعایت اصل 57 اجرا میشود و تصویب نهائی آنها با مجلس خواهد بود.
(اخذ رأی به عمل آمد و نتیجه آن بشرح زیر اعلام شد) نایب رئیس (بهشتی) - نمایندگان حاضر در جلسه شصت و هفت نفر، آراء موجود در گلدان شصت و هشت رأی، یک رأی باطل شد، موافقین 52 نفر، مخالف دو نفر و ممتنع سیزده نفر، بنابراین تصویب شد، تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


7ـ طرح و تصویب اصل 62 (اصل هفتاد و پنجم)

نایب رئیس (بهشتی) - اصل بعدی را میخوانم این اصل را صبح از گروه هفت نفری منتخب، به جلسة مشترک گروهها فرستادند و در آنجا بدون تغییر، مورد تأیید قرار گرفته است بنابراین به نظر میرسد اشکالی نداشته باشد و اصل 62 میشود که میخوانم: اصل 62 (اصل هفتاد و پنجم) - طرحهای قانونی و پیشنهادها و اصلاحاتی که نمایندگان در خصوص لوایح قانونی عنوان میکنند و به تقلیل درآمد عمومی یا افزایش هزینههای عمومی میانجامد در صورتی قابل طرح در مجلس است که در آن طریق جبران کاهش درآمد یا تأمین هزینه جدید نیز معلوم شده باشد.
این توضیح برای دوستانی که نبودهاند داده میشود چون آن کسیکه بصورت روزانه و مستمر با مسائل درآمد و هزینه سرو کار دارد بنابراین اگر قوة مقننه میخواهد به قوه مجریه پیشنهادی بدهد که مستلزم اینست که باید هزینهها را بالا ببرد یا درآمدی را کم بکند باید به او بگوید که جای خالی را از کجا پرکند و نمیتوانند بگویند ما تصویب کردیم حالا خودت جایش را پیدا کن، این قابل عمل نیست.
خوب، اگر روشن است و مطلبی نیست رأی بگیریم.
(نمایندگان - روشن است) پس به همین صورتی که خوانده شد رأی میگیریم گلدآنها را برای گرفتن رأی ببرید.
(اخذ رأی بعمل آمد و نتیجه آن بشرح زیر اعلام شد) نایب رئیس (بهشتی) - نمایندگان حاضر هنگام اخذ رأی شصت و شش نفر، تعداد کل آراء شصت و شش رأی.
موافق پنجاه و هشت نفر، مخالف سه نفر، ممتنع پنج نفر، بنابراین تصویب شد.
تکبیر (حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


8ـ طرح و تصویب اصل 63 (اصل هفتاد و ششم)

 نایب رئیس (بهشتی) - اصل 63 یک اصل بسیار کوتاه است که در گروه هفت نفری تهیه شده است و به جلسه مشترک گروهها فرستاده شده است و بررسی و یادداشت کردهاند که بدون تغییر تصویب شد و میخوانم: اصل 63 (اصل هفتاد و ششم) - مجلس شورای ملی حق تحقیق و تفحص در هر یک از امور کشور را دارد.
دیگر دوران اینکه به نمایندگان بگویند به شما مربوط نیست سپری شده است نسبت به این اصل نظری هست؟ (اظهاری شد) پس رأی میگیریم.
(اخذ رأی بعمل آمد و نتیجه آن بشرح زیر اعلام شد) نایب رئیس (بهشتی) - عده حاضر در جلسه هنگام اخذ رأی شصت و شش نفر، تعداد کل آراء شصت و شش رأی.
موافق شصت و پنج نفر، مخالف هیچ و ممتنع یک نفر، بنابراین تصویب شد تکبیر.
(حضار سه مرتبه تکبیر گفتند)


9ـ صورت اسامی غایبین و دیرآمدگان جلسة قبل

 نایب رئیس (بهشتی) - اجازه بفرمائید اول صورت اسامی غایبین و دیر آمدگان را قرائت کنم بعد راجع به نطق قبل از دستور تصمیم بگیریم.
بنی صدر - به اینکه اسم بنده جزو دیرآمدگان است اعتراض دارم زیرا ما را به یک کار دیگری مشغول میکنید آنوقت اینجا جزو دیرآمدگان اسم بنده را هم قرائت میفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) - غایبین عصر چهارشنبه آقایان: مهندس سحابی، حائری، نوربخش، هاشمی نژاد.
دیر آمدگان آقایان: با هنر سی و چهار دقیقه، بنی صدر چهل و پنج دقیقه، که این آقایان در جلسه دیگری که قرار بوده است در همان موقع تشکیل شود شرکت داشتهاند، بهشتی سی و هشت دقیقه که بنده دیروز و پریروز به علت کسالت نتوانستم بموقع بیایم، خادمی پنجاه دقیقه، خامنهای هفده دقیقه، رحمانی هفده دقیقه، فوزی سی و سه دقیقه، مراغهای پنجاه دقیقه، مراد زهی چهل و سه دقیقه، یزدی سی دقیقه.
آقای منتظری هم آخر جلسه به علت کسالت یک ساعت زودتر رفتند.
(منتظری - یک ساعت نبود) بلی کمتر از یک ساعت، اما راجع به مسألة نطق قبل از دستور ما یک روز و نصفی آن موقعی که گروه مسئول تهیه آئین نامه بودند، به دوستان مجال دادیم که نطقهای قبل از دستور پی در پی داشته باشند و این نگرانی را داشتیم که به تنگنائی وقت بر میخوریم با توجه به ضیق وقت اجازه بدهید که نطق قبل از دستور را نداشته باشیم مگر اینکه واقعاً ضرورتی ایجاب بکند و این ضرورت لااقل به تصویب هیأت رئیسه هم برسد و یا اکثریت آراء هیأت رئیسه باشد.
(کرمی - با تصویب شورای نگهبان باشد.)
بنابراین اگر مسألهای پیش بیاید هم زمینههای ضروری از بین نمیرود و هم تا آنجا که میسر است وقت کافی برای رسیدگی به اصول بیشتری داریم اگر با این نظر موافق هستید بفرمائید، آقای حجتی کرمانی بفرمائید.
حجتی کرمانی - من آنچه را که درباره خودم میخواهم عرض بکنم اینست که باید به من وقت بدهید چون من هم وقت گرفته بودم که وقت من گرفته شد و به من نرسید من حقی دارم و دیگران هم باید از حق خودشان دفاع بکنند.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای بشارت بفرمائید.
بشارت - چگونه میشود آقایانی که نطق شان را کردهاید بیایند برای ما تکلیف روشن بکنند که آیا نطق قبل از دستور باشد یا نباشد پس آنهائی که نطق کردهاند بروند کنار و آنهائی که نکردهاند رأی مخالف و یا موافقشان مؤثر باشد.
نایب رئیس (بهشتی) - بنابراین صبح شنبه صورت اسامی دوستان را جدا میکنیم بعد از دوستانی که رطب خورده نیستند درباره رطب نظر خواهی میکنیم.
سبحانی - دیروز عصر یک اعتراضی راجع به مجلس خبرگان آوردند اینجا و پخش کردند لابد جنابعالی هم دیدید و اطلاعات هم آنرا چاپ کرده باید جواب این به صورت روشن داده شود جناب آقای منتظری دو کلمه فرمودند و دیگر مجالی برای سایرین نماند.
این ضرورتها الان هست و اگر بخواهید در این روزنه را ببندید که صحیح نیست.
نایب رئیس (بهشتی) - اگر آقایان موافقید مدتش را هشت دقیقه کنیم.
(دکتر آیت - کم است.)
آقای قائمی بفرمائید.
دکتر قائمی - چون بنده این پیشنهاد را کردهام اجازه بفرمائید عرض کنم یک وقت است که همانطور که جناب آقای سبحانی فرمودند بحثی است که در روزنامه چاپ میشود و یا به صورت جزوه منتشر میکنند این را باید مجلس جواب بدهد نه بندهای که از قبل یک سری مطالب را مثلا در زمینة تربیت یا مسائل دیگر تهیه کردهام بحث کنم معلوم نیست که نمایندهای که میخواهد تشریف بیاورد اینجا نطق قبل از دستور بکند به آن سؤالات بتواند پاسخ بدهد بلکه باید هیأت رئیسه مجلس یا گروهی که منتخب هیأت رئیسه است بیایند جواب بدهند.
بنابراین اگر بنا است بحثی در پاسخ به روزنامه یا رادیو بشود مجلس باید تصمیم بگیرد نه آن کسی که میخواهد نطق قبل از دستور بکند.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای موید شهزادی بفرمائید.
موید شهزادی - دیگر اسم نویسی نکنید یا اگر اسم نویسی کردید باید آقایان روی نوبت صحبت کنند.
نایب رئیس (بهشتی) - آقای رشیدیان بفرمائید.
رشیدیان - اولاً این مسأله مربوط میشود به تمام نمایندگان و تمام ملت ایران و چه بسا باشند افرادی در مجلس که روی ایراداتی که به مجلس خبرگان گرفتهاند تحقیق کردهاند و بتوانند به موقع محققانه جواب بدهند که در آنموقع به علت موقعیت خاصی که یکی از آقایان در هیأت رئیسه دارد نمیتواند جواب بدهد یا ایراد روی شخص او هست و از نظر ادبی و انسانی میخواهد یک قدری تحمل نشان بدهد در اینجا هر فردی باید بتواند نظر خودش را بگوید چون بنا شده است که ما ساعت سه بیائیم ولی آقایان ساعت سه و ده دقیقه میآیند.
من پیشنهاد میکنم که قبل از رسمیت جلسه یعنی همان ساعت سه که آمدیم آن شخص صحبت کند و مطالبش از طریق رادیو هم پخش میشود، و این را هم بگویم که بسیاری از مسائل را ما به علتی در رکود گذاشتیم در حالیکه پیشنهاد شد و تصویب هم شد که در موردش بحث و گفتگو شود ولی متأسفانه در پردة ابهام مانده است حالا شایعه درست میکنند که مجلس خبرگان چنین و چنان است، در حالیکه خود ملت خبر ندارد، اما کاسههای از آش داغتر، آنهائی که نفوذی در توده مردم ندارند یعنی ورشکستگان سیاسی، آنهائی که خودشان را سیاست کار میدانستند قیم مردم شدهاند پس باید به آنها پاسخ منطقی داده شود زیرا مردم حامی مجلس خبرگان هستند مگر ما مردم را مجبور کردیم که به ما رأی بدهند؟ این خود مردم بودند که به ما رأی دادند.
بنابراین به عقیدة بنده باید به این مطالب پاسخ کافی داده شود.
نایب رئیس (بهشتی) - پیشنهاد آقای رشیدیان، پیشنهاد معقول و خوبی است و به وقت ما بطور معمول هم هیچ ضرر نمیزند اتفاقاً همانطور که آقایان در قانون اساسی قبلی هم ملاحظه فرمودید برای شروع مذاکرات حد نصابی تعیین نشده بود.
حالا ما برای اینکه مذاکرات مربوط به قانون اساسی پیش از اینکه عده نمایندگان به حد نصاب رسید شروع شود خواستیم که بانظر آقایان نطق قبل از دستور ساعت سه با هر تعداد نمایندهای که اینجا هستند شروع شود و در آن چند دقیقهای که عدة نمایندگان کامل میشود هم وقت از بین نرفته و هم کاری انجام شده است.
موافقین با این نظر که نطق قبل از دستور با آغاز جلسه شروع بشود بدون اینکه حد نصاب باشد دست بلند کنند.
(اکثریت دست بلند کردند) تصویب شد.
طاهری اصفهانی - میفرمائید نطق قبل از دستور ساعت سه با هر عدهای که حاضر بودند شروع شود امروز آقایان میدانند که سر ساعت سه نطق قبل از دستور شروع میشود ولی یک ربع یا ده دقیقه یا بیست دقیقه دیر میآیند و عدهای که سر ساعت حاضر میشوند دو نفر یا سه نفر خواهند بود.


10 ـ پایان جلسه

نایب رئیس (بهشتی) - خیر تأخیرها از همان ساعت سه حساب میشود.
جلسه ختم میشود.
(جلسه ساعت دوازده و هفت دقیقه پایان یافت) نایب رئیس (بهشتی) - مجلس بررسی نهائی قانون اساسی - دکتر سید محمد حسینی بهشتی