مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی


+ جلسه ششم 30 مرداد 1358

جلسه ساعت هفده روز سیام مرداد ماه 1358 هجری شمسی برابر با بیست و هفتم رمضان المبارک 1399 هجری قمری به ریاست آیت الله حسینعلی منتظری تشکیل شد.


فهرست مطالب
1ـ اعلام رسمیت جلسه و قرائت اساسی غائبین جلسه قبل
2ـ بحث پیرامون آئین نامه داخلی
3ـ اخذ رأی برای انتخاب سه نفر اعضای شورای هماهنگی
4ـ پایان جلسه وتعیین زمان تشکیل جلسه بعد دبیرخانه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی

[--------------------------------------------------------------------------------------]
1ـ اعلام رسمیت جلسه و قرائت اسامی غائبین جلسه رئیس (منتظری) ـ جلسه رسمی است، غائبین جلسه امروز صبح عبارتند از: آقای رحمانی که فرزندشان شهید شده اند و غیبتشان بجا است ـ آقای طالقانی ـ آقای مدنی و آقای قاسملو و اما کسانی که تأخیر داشتهاند، آقایان: بشارت ـ بنی صدر ـ بیت اوشانا ـ حائری ـ حجتی ـ کرمانی ـ خادمی ـ ربانی شیرازی ـ دستغیب ـ سحابی ـ صدوقی ـ عرب ـ ملازاده ـ فلسفی ـ مقدم مراغهای ـ میر مراد زهی.
به مناسبت شهادت فرزند حضرت حجة الاسلام آقای رحمانی تلگرامی از طرف مجلس خبرگان تهیه شده است که به ایشان که در بیجار هستند، مخابره بشود.
(تلگرام به شرح زیر قرائت شد) جناب حجة الاسلام آقای رحمانی، نماینده محترم مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دامت افاضته خبر شهادت فرزند گرامی شما موجب تألم خاطر نمایندگان ملت گردید.
این شهادت ها از یک سو چهره ضد خدائی و ضدمردمی افراد و گروههائی را میشناساند که به مقابله خصمانه با انقلاب اسلامی ملت ایران برخاسته اند و از سوی دیگر سیمای درخشان شهیدانی را که بر پیشانی انقلاب اسلامی ما میدرخشند و به آن جلوهای بس شکوهمند میبخشد.
یاد آن شهید و شهیدان بیشمار به خون خفته دیگر انقلاب گرامی باد.

2ـ بحث پیرامون آئیننامه داخلی رئیس (منتظری) ـ آقای آیت آئین نامه را میخوانند و در هر قسمت که لازم بود از میان کسانی که صبح نامنویسی کرده اند، فقط یک نفر به عنوان موافق و یک نفر به عنوان مخالف میتوانند صحبت بفرمایند.
لایحه قانونی اداره امور جلسات و نظامنامه داخلی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی فصل اول ـ کلیات مادة 1 ـ بمنظور افتتاح دوره اجلاسیة مجلس بررسی نهائی قانون اساسی و در اجرای مقررات فصل ششم قانون انتخابات، ستاد مرکزی انتخابات موظف است به محض حصول حد نصاب مقرر اعتبارنامههائی که توسط نمایندگان حوزههای انتخابیه استانها به دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات تحویل شده است، تاریخ جلسه افتتاحیه مجلس را از طریق رادیو، تلویزیون و جراید به آگاهی مردم برساند.
مادة
2ـ دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات مکلف است هنگام دریافت اعتبار نامهها با مراجعه تدریجی نمایندگان به دبیرخانه و تحویل رسمی اعتبارنامهها حضور نمایندگان حوزههای انتخابیه استانها را بترتیب و با ذکر مشخصات در دفتری به نام «دفتر حضورنمایندگان» ثبت نماید.
مادة
3ـ دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات موظف است جایگاه استقرار نمایندگان را به ترتیب ثبت نام از اولین ردیف کرسیهای پیشین مجلس تعیین نموده و کارت حاوی شماره کرسی نمایندگان را به آنان تحویل نماید.
مادة
4ـ نمایندگان مجلس بررسی نهائی قانون اساسی در اجلاس رسمی مجلس فقط در کرسی خود جلوس خواهند کرد.
مادة 5 ـ غیبت بدون اجازه نمایندگان در دوره اجلاسیه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بیش از یک جلسه مجاز نخواهد بود و در صورت غیبت بیش از یک جلسه مراتب به اطلاع عموم در جلسه علنی خواهد رسید.
رئیس (منتظری) - آقای ربانی شیرازی بفرمائید.
ربانی شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
مادهای را که صبح میخواستم دربارهاش صحبت کنم مادهای بود که میزان آراء لازم را برای تصویب یک ماده معین کرده است و بعد اشارهای به همین ماده بکنم.
رئیس (منتظری) ـ پس اجازه بفرمائید آنرا در وقتش صحبت کنید و حالا فقط راجع بهمین ماده صحبت کنید.
ربانی شیرازی ـ راجع به این ماده که چه بکنیم که اکثریتی را که لازم داریم در مجلس بوجود بیاید، میخواستم عرض کنم بجای اینکه میزان آرائی را که در تصویب یک ماده مورد لزوم است پایین بیاوریم، سعی کنیم نمایندگان در مجلس حضور پیدا کنند.
و اگر چنانچه بخواهیم بدون در نظر گرفتن مجازاتی بگوئیم آقایان حاضر بشوند، چه بسا آن تعدادی که لازم است، در مجلس است، در مجلس حضور پیدا نکنند، لذا من خواستم یک تقاضا و یک پیشنهاد بکنم.
از آقایانی که توانائی حضور در جلسه را بعلت پیری یا علل دیگر ندارند و نمیتوانند بطور مداوم در این مجلس شرکت کنند و غیبتهایشان زیاد است، میخواستم تقاضا و استدعا کنم که استعفا بدهند تا اینکه نفر بعد از آنها در مجلس حاضر شود و از خواستههای مردم دفاع کند.
زیرا مردم به ما رأی دادند که بیائیم اینجا و خواستههایشان را تبیین کنیم و از آن دفاع نمائیم.
ولی چنانچه حاضر شویم و مسامحه کنیم صحیح نیست و این حق فرد بعدی، یعنی آن کسی است که مردم بعد از ما به او رأی دادهاند و او را انتخاب کردهاند.
اما پیشنهاد من این بود که اگر چنانچه کسی بدون عذر موجه سه نوبت در جلسه حاضر نشود، بمنزله استعفا محسوب شود و به او ابلاغ شود و فرد بعد از او دعوت شود تا در جلسه حاضر شود.
رئیس (منتظری) ـ آقای مکارم شیرازی بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
البته از نظر اهمیتی که این ماده در مساله رأیگیری دارد و میدانیم سرنوشت، مجلس با همین ماده رأیگیری تعیین میشود، بنابراین هر چه در مساله غیبت بیشتر تاکید بشود و راه حلهائی پیدا کنیم که حداکثر کوشش برای حضور نمایندگان در مجلس بعمل بیاید، بجاست.
برای این مطلب یک راه همان چیزی است که در آئیننامه نوشته شده، که فکر میکنم کافی نیست و همه آقایان هم شاید تصدیق بفرمایند که فقط اعلان کردن کافی نیست.
و اما این مطلب که اگر نمایندهای در سه جلسه شرکت نکند، در حکم استعفا باشد، آنطور که آقای ربانی گفتند، فکر میکنم قابل عمل نباشد.
بنابراین خوبست که راه دیگری انتخاب بشود، مثلا اسامی غائبین در رسانههای گروهی اعلام شود تا مردم ایران بدانند که آنها بدون عذر موجه غایب میشوند و حوزه انتخابیه آنها بدانند و مسلما این کار اثر عمیقی خواهد داشت که آنها در جلسات شرکت کنند.
البته این مطالب را برای محکم کاری عرض میکنم والا همه برادرها احساس مسئولیت فوِ العاده میکنند و این بخاطر علاقهایست که ما میخواهیم این مجلس بنحو احسن برگزار بشود.
البته هیچ مانعی ندارد که در آئیننامه محکم کاری کنیم ولو اینکه این کار بعنوان یک احساس مسئولیت و وظیفة واجب شرعی که از اوجب واجبات است باشد، اما مانع از آن نیست که ما کوشش بعمل آوریم که افراد حاضر بشوند.
این یکی از راههاست که در رسانههای گروهی اسامی غائبین هر جلسه اعلام بشود.
حالا اگر راه حلهای دیگری برای محکم کاری بنظر آقایان میرسد، هیچ مانعی ندارد ولی مسأله استعفا با وضعی که آقایان میدانند، عملی نیست.
مضافاً به اینکه ممکن است مشکلات دیگری هم ایجاد کند و نتوانیم آنرا عمل کنیم.
اما دربارة آن ماده رأیگیری بعداً صحبت خواهم کرد.
رئیس (منتظری) ـ پیشنهاد آقای مکارم اینست که علاوه بر اینکه در صورت جلسه علنی نوشته خواهد شد در رسانههای گروهی نیز اعلام شود.
کرمی ـ این عمل مخل شخصیت نمایندگان است.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر آیت بفرمائید.
دکتر آیت ـ راجع به نفر بعدی که ایشان فرمودند، نمیشود کاری کرد.
رئیس (منتظری) ـ آقای ربانی شیرازی پیشنهاد کردهاند «کسانیکه نمیتوانند مرتب بیایند و مریض هستند استعفا بدهند و نفر بعدی بجای آن شخص بیاید» که به عقیدة من ظاهراً عملی بنظر نمیرسد.
آقای ربانی را نکوهی فرمایشی دارید، بفرمائید.
ربانی رانکوهی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
تردیدی نیست که باید کاری کرد که آقایان نمایندگان در مجلس شرکت کنند.
اما پیشنهادی که آقای ربانی شیرازی کردند، نه قابل عمل است و نه به مصلحت.
زیرا نمایندگانی که در مجلس هستند با آراء اکثریت مردم انتخاب شدهاند و به مجلس آمدهاند.
و چه بسا فردی که پس از نماینده منتخب مردم و دارای رأی کمتری بوده تفاوت بسیار فاحشی با منتخب مردم داشته باشد.
مثلا من خبر دارم که بعضی از نمایندگان که در مجلس خبرگان انتخاب شدهاند و نماینده مردم هستند در حدود دویست و پنجاه هزار رأی آوردهاند و نفر بعد از او چهار هزار رأی آورده است.
این معنایش اینست که آن فردی که انتخاب شده مربوط به مردم است و منتخب و مورد اعتماد مردم است و نفر بعدی که چهار هزار رأی آورده چه بسا وابسته به گروهی باشد که مورد تنفر مردم بوده است.
پس چطور ما میتوانیم بگوئیم آقائی که دویست و پنجاه هزار رأی آورده است، مستعفی شناخته میشود و شخص بعدی که دارای چهار هزار یا سه هزار رأی است و تنها مربوط به گروه خاصی است نماینده مردم باشد؟ پس این فکر عملی نیست زیرا این شخص نماینده مردم نیست.
فرضاً یک کسی هجده رأی آورده باشد در برابر افرادی که صدها هزار رأی دارند.
بنابراین یکنفر که خودش و خانوادهاش و چند نفر از قوم و خویشان خودش یعنی مجموعاً هجده نفر باو رأی داده باشند، حالا اگر نفر اولی که منتخب مردم است در مجلس حاضر نشد مابگوئیم نفر بعدی بیاید که بهیچوجه صحیح نیست و قابل عمل هم نیست زیرا هم به منتخب مردم توهین و جسارت است و هم به خود مردم.
رئیس (منتظری) ـ آقای کرمی بفرمائید.
کرمی ـ اینجا اشخاص محترمی مانند آقای حاج شیخ مرتضی جابری یا آقای خادمی یا آقای طالقانی تشریف دارند.
این توهین است که اسامی این آقایان را در رادیو و تلویزیون بعنوان غائبین جلسه اعلام کنند.
رئیس (منتظری) ـ آقای ربانی را نکوهی بفرمائید.
ربانی رانکوهی ـ پیشنهاد میکنم همان مجازاتی که در آئیننامه قبلی بود که «اگر کسی یک جلسه غیبت بدون عذر موجه کرد در جلسه بعدی حق رأی نداشته باشد» اعمال شود.
رئیس (منتظری) ـ آقای ربانی شیرازی بفرمائید.
ربانی شیرازی ـ ما روی واقعیات باید صحبت کنیم زیرا مسائل را اینطور روی ذهنیات مطرح کردن درست نیست.
اگر مردم بما رأی دادهاند، برای اینست که در مجلس حاضر شویم و از خواستههایشان دفاع کنیم.
رئیس (منتظری) ـ یکی از پیشنهادات آقای ربانی اینست که «کسانیکه بنا بعللی نمیتوانند به مجلس بیایند، استعفا بدهند و نفر بعدی بیاید» آقای بنیصدر بفرمائید.
بنی صدر ـ شما که نمایندگان را انتخاب نفرمودهاید، مردم انتخاب کردهاند و مردم باید بپرسند که چرا نمایندةشان به مجلس نمیآید.
ربانی شیرازی ـ پیشنهادهای من دو تا بود.
پیشنهاد اول این بود که کسانیکه نمیتوانند در تمام جلسات حاضر شوند، از حضورشان خواهش کنیم استعفا بدهند تا نفر بعدی بتواند به مجلس بیاید.
پیشنهاد دوم این است که کسانیکه بدون عذر موجه چند جلسه در مجلس حاضر نمیشوند، عدم حضورشان استعفا محسوب بشود.
رئیس (منتظری) ـ یکی از پیشنهادهای آقای ربانی شیرازی این بود که اگر یکی از نمایندگان بیش از سه مرتبه غیبت کرد و مجلس تشخیص داد که این شخص بدون عذر موجه مجلس را ترک میکند در اینجا برای چنین شخصی حکم مستعفی قائل شویم.
کسانی که با این پیشنهاد موافقند، قیام فرمایند (عده کمی برخاستند) این پیشنهاد رد شد.
حالا پیشنهاد آقای مکارم مطرح است که «اگر کسی بیش از یکدفعه غیبت کرد علاوه بر اینکه اسم او در مجلس خوانده میشود که غیبت کرده بوسیله رسانههای گروهی هم به اطلاع مردم برسد» کسانی که با این پیشنهاد موافقند قیام فرمایند (کسی برنخاست) این پیشنهاد هم رد شد.
بنابراین، این ماده به همان صورتی که در آئین نامه موجود است باقی میماند.
یعنی اگر نمایندهای یک مرتبه غیبت کرد اسم او در جلسة علنی روز بعد اعلام خواهد شد.
آقای رشیدیان بفرمائید.
رشیدیان ـ آقای رئیس شما مرتب خودتان صحبت میفرمائید به دیگران هم اجازه بفرمائید نظراتشان را ابراز کنند.
رئیس (منتظری) ـ حالا به پیشنهاد آقای ربانی را نکوهی رأی میگیریم و آن این بود که در آئیننامه قبلی ذکر شده که «اگر نمایندهای بیش از یکمرتبه غیبت کرد در جلسه بعد حق رأی نداشته باشد» کسانیکه با این پیشنهاد موافقند قیام فرمایند (کسی برنخاست) این پیشنهاد هم رد شد.
آقای هاشمی نژاد بفرمائید.
هاشمینژاد ـ به عقیده بنده از طرف مجلس کسی ماموریت پیدا کند و با آن نماینده صحبت کند که چرا غیبت کرده است و اهمیت قضیه را به ایشان تفهیم کند و صبح و عصر هم از رسانههای گروهی اعلام شود که چه کسانی آمدهاند و چه کسانی نیامدهاند.
رئیس (منتظری) ـ کسانی که با پیشنهاد ایشان موافقند، قیام فرمایند (کسی برنخاست) این پیشنهاد هم رد شد.
آقای هاشمینژاد بفرمائید.
هاشمینژاد ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
معذرت میخواهم از اینکه وقت آقایان را میگیرم مساله به این صورت نبود که صبح و عصر اعلام بشود که فلان شخص نیامده، بلکه باید ضمن اینکه جزو مقررات باشد که رسانههای گروهی اعلام بکنند که صبح و عصر مجلس خبرگان تشکیل شد، علاوه بر آن بگویند مجلس خبرگان با حضور چه کسانی تشکیل شد و چه کسانی هم غیبت داشتند.
این باید روال کلی کار رسانههای گروهی باشد.
بنابراین ضمن اینکه یک موضعگیری خاص نیست، در عین حال کسانی هم که غیبت کردهاند مشخص خواهند شد.
ولی چون افرادی که در اینجا هستند بر اساس احساس وظیفه کار میکنند، خوب است ازطرف مجلس به آنها تذکر داده شود و اهمیت مطالب بیش از پیش به آنها تفهیم بشود.
من تصور میکنم این کار حداقل در مورد عدهای مؤثر واقع خواهد شد.
پیشنهاد من این بود که عرض کردم متشکرم.
رئیس (منتظری) ـ کسانی که با پیشنهاد ایشان موافقند، قیام فرمایند (کسی برنخاست) رد شد.
مواد بعدی قرائت میشود.
مادة 6 ـ مرخصی نمایندگان در دورة اجلاسیه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بیش از یک جلسه مجاز نخواهد بود، مگر با تصویب کمیسیون یا اجازه هیئت رئیسه مجلس.
مادة 7 ـ جلسات عمومی بررسی نهائی قانون اساسی و اخذ تصمیمات در اصول قانون اساسی با حضور دو سوم کلیه نمایندگان یعنی (پنجاه نفر) رسمیت مییابد و تصمیمات متخذه با اکثریت نصف بعلاوه یک مجموع نمایندگان، بعقیده بعضی بجای پنجاه نفر با (سی و هشت نفر) معتبر است.
جلسات کمیسیونها و شورای دبیران با حضور اکثریت اعضاء رسمیت پیدا میکند و تصمیمات متخذه با اکثریت حاضرین درجلسه معتبر خواهد بود.
رئیس (منتظری) ـ آقای موسوی تبریزی از کسانی هستند که در مادة هفتم وقت گرفتهاند که صحبت کنند.
آقای موسوی بفرمائید.
موسوی تبریزی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
راجع به این ماده هفت که مجلس با حضور دو سوم کلیه نمایندگان یعنی با پنجاه نفر رسمیت پیدا کند، اشکال ندارد ولی هنگام اخذ تصمیم و رأیگیری ملاک نصف به علاوه یک مجموع نمایندگان یعنی سی و هشت نفر است؟ یا دو سوم مجموع که پنجاه نفر میشود؟ رئیس (منتظری) ـ دو سوم حاضرین یا دو سوم همه نمایندگان؟ موسوی تبریزی ـ نصف بعلاوه یک مجموع نمایندگان، بعقیده من درست نیست.
برای اینکه اگر سی و هفت نفر با یک تصمیمی مخالفت داشته باشند و یکی از مخالفین آقای منتظری و یکی هم آقای بهشتی و یکی هم آقای طالقانی باشند، مخالفین اگر در این اعداد باشند یعنی هر یک از این آقایان که اسم بردم بیش از یک میلیون رأی آوردهاند.
در واقع اگر سی و هشت نفر در یک رأیگیری موافق و سی و هفت نفر هم مخالف بودند و بطور متوسط اگر به هر نماینده حداکثر نیم میلیون نفر رأی داده باشند، پس در واقع چندین میلیون نفر از افراد این مملکت با آن رأی مخالف میباشند خداوند به پیامبر(ص) خطاب میکند «وشاورهم فی الامر» یا «وامر هم شوری بینهم» پس مبنای اکثریت باید یک اکثریت معقول باشد.
چون وقتی اکثر افراد، عقول، افکار و اندیشههایشان رویهم ریخته شد، به انسان یک اطمینانی میبخشد.
مثلا در مقابل صد نفر موافق اگر ده نفر هم مخالف باشد، تصمیم آنها اطمیان بخش است ولی اگر چهل و نه نفر مخالف و پنجاه و یک نفر موافق باشند، اینکه دیگر موجب اطمینان برای انسان نمیشد.
بنابراین آنچه که من از آیه استنباط میکنم اینست که اکثریتی که مبنای کارها در اسلام قرار میگیرد آن اکثریتی است که موجب اطمینان است.
و الا ما هفتاد و سه نفر نماینده داریم و اگر مبنای نصف بعلاوه یک عملی شود معنایش اینست که رأی سی و هشت نفر را به تمام مردم ایران تحمیل کردهایم.
بنابراین باید بگوئیم، همان نصابی که برای رسمیت جلسه معتبر است، همان نصاب هم باید در مقام اخذ رأی و تصمیمگیری معتبر باشد.
یعنی اقلا دوسوم نمایندگان باید با این رأی موافق باشند.
اگر دو سوم نمایندگان موافق بودند، نتیجتاً میتوانیم به سی و شش میلیون نفر جمعیت ایران بگوئیم که نمایندگان شمابه این قانون رأی دادهاند.
اما اگر سی و هشت نفر رأی بدهند و سی و هفت نفر رأی ندهند و مثلا یکی از کسانی که رأی مخالف داده باشد، آقای بنی صدر باشند، ایشان نمیتوانند آن قانون را به کسانی که به ایشان رأی دادهاند، تحمیل کنند و بگویند که این قانون شما است.
بنابراین باید دوسوم تمام نمایندگان در رأیگیری تصمیم بگیرند و این تنها راه قانونگذاری صحیح است.
والسلام علیکم و رحم الله و برکاته.
رئیس (منتظری) ـ از آقایان دکتر ضیائی ـ دکتر قائمی ـ دکتر آیت ـ سبحانی ـ سید محمد علی جزایری ـ مولوی عبدالعزیز و یزدی که صبح وقت گرفتهاند، هر کس مخالف است میتواند صحبت کند.
آقای دکتر قائمی بفرمائید.
دکتر قائمی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
بنده میخواستم در مخالفت با بیانات آقای موسوی چند نکته را بعرض برسانم.
ایشان فرمودند اگر نمایندهای در موقع رأیگیری رأی نداد، چون این شخص با یک میلیون یا دو میلیون رأی مردم انتخاب شده آن رأی مردم رابحساب نیاورده و رد کرده است.
من این دلیل را کافی نمیبینم، به این علت که عدهای که تشریف نمیآورند به مجلس، حتما یک مشکلی دارند و یا برنامهای برایشان هست که نمیتوانند بیایند.
هیچ دلیلی نیست که اگر ایشان در جلسه شرکت میکردند، با آن مسأله مورد بحث مخالف بودند.
عده نمایندگان این مجلس هفتاد و سه نفر است.
حالا اگر عدهای به دلایلی نمیآیند، دلیل بر این نمیشود که این عده با جریانی که در مجلس میگذرد مخالف هستند فرض کنید آیت الله طالقانی با دو میلیون رأی برای این مجلس انتخاب شدهاند و تشریف نمیآورند، ولی این دلیل بر این نیست که یک مسألهای را که در اینجا مطرح میشود، ایشان تأیید نکنند و اگر بودند تصویب رأی بدهند، بلکه نصف بعلاوه یک و یا دو سوم نمایندگان حاضر رأیشان کافی است.
بنابراین من معتقد هستم که همان دو سوم رأی شرکت کنندگان در مجلس را بپذیریم.
چون همینطور که در این دو سه روز دیدهایم، مجلس با پنجاه نفر تشکیل میشود و از این پنجاه نفر، دو سه نفری از میان نمایندگان با موضوعی حتما مخالف هستند.
در غیر اینصورت اگر ما یک مسالهای را بخواهیم تصویب کنیم باید روزهای بسیاری بنشینیم و منتظر این باشیم که یکی از آقایان تشریف بیاورند به جلسه که عده حاضر پنجاه و یک نفر بشود و پنجاه نفر بتوانند رأی موافق بدهند.
نظر من این است که دو سوم نمایندگان حاضر در جلسه برای تصویب هر قانونی رأیشان کافیست والسلام.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر ضیائی بفرمائید.
دکتر ضیائی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
به عقیدة من مادة پنج و مادة شش باید حذف بشود چون بود و نبودشان یکسان است.
زیرا این یک وظیفه دینی و اجتماعی عجیبی است که به گردن آقایان محترمی که انتخاب شدهاند، گذاشته شده است.
حالا هر کس در هر مقامی که میخواهد باشد، اگر بنحوی عذری داشت و نمیتوانست در جلسه شرکت کند از اول نمیباید نمایندگی را قبول میکرد و خودش را نمیباید کاندیدا میکرد.
بنابراین باید عذر موجهش را بیان کند و یا اینکه مجلس و یا هیأت ریئسه برای این کار فکری بکند.
زیرا هفتاد و سه نفر روی معیار معینی انتخاب شدهاند که از طرف مردم به این مکان بیایند.
همانطوریکه آقای موسوی فرمودند با غیبت کردن از قوه و قدرت این قانون کاسته خواهد شد و یا در آن نقض بوجود میآید.
اگر قرار باشد هر کسی غیبت کند، خوب بنده هم فردا نمیآیم و کارهای ضروری خیلی زیادی هم دارم، منتها اگر وظیفه دینی و مسؤولیت اجتماعی خطیر، من را مجبور نمیکرد، از همه کارم نمیبریدم و شبها تا ساعت دو بعد از نصف شب نمینشستم، پیشنهادات و پیشنویسها را مطالعه بکنم.
بنابراین یا باید وظیفه دینی، آقایان را برای این کار مجبور کند، همانطوری که آقایان را مجبور کرده است که نماز بخوانند و روزه بگیرند و حج بروند و یا اگر چنین نباشد باید فکر اساسی کرد.
و اما در مورد دو سوماز مجموع یا دو سوم از حاضرین، بااین بیانی که عرض کردم و با این آئیننامه که هیچ الزامی برای آقایان منتخبین نمیآورد که در جلسه حاضر بشوند و وقتی که هیچ الزامی نباشد ممکن است فردا بنده و شما و دیگران روزهای بعد نیائیم و به این ترتیب جلسه رسمیت پیدا نکند.
و اما اگر الزامی در کار باشد، قهراً غیبتهای اضطراری کم است.
مثلا اگر غائبین دو سه نفر یا حداکثر ده نفر باشند، بالاخره باز یک حدی است که ما میتوانیم به اکثریت آراء مجموع منتخبین برسیم.
وقتی که دو سوم از مجموع نمایندگان برای رسمیت بخشیدن به جلسه حاضر باشند، بهمان نحو که جناب آقای موسوی هم فرمودند و تنها فکر من نیست چه در آن صورت تردید داشتم ولی وقتی یکی دیگر هم فکرش همین فکر من بود، انسان ظن کمی به صحت پیدا میکند.
اما اگر نظر نه نفر از ده نفر با نفر من موافق شد، بطور قطع و یقین به صحت آن حکم خواهم کرد، چون دیگر مطمئن هستم که به واقعیت و حقیقت نزدیک میباشد.
بنابراین هر قدر آراء را بتوانیم بیشتر بکنیم چه موافق و چه مخالف هم اگر دیدیم اکثریت هست میفهمیم که ما در خطا بودهایم.
پس هر قدر آراء بیشتر باشد در آن صورت قوت و قدرت قانون بیشتر خواهد شد و یک مقدار احساس سبکی نسبت به وظیفه خطیر خود خواهیم کرد.
بنابراین من فکر میکنم اخذ تصمیمات با دو سوم آراء حاضرین هیچ کافی بمقصود و منظور ملت و منظور کسانی که طرفدار اجراء قانون اسلامی هستند، نخواهد بود.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر آیت بفرمائید.
دکتر آیت ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
بعضی از آقایان حکم به نادر میکنند یعنی چیزی که معمولا اتفاِ نمیافتد.
تا حالا اکثریت نزدیک باتفاِ آمدهاند و از این به بعد هم خواهند آمد، ما بگوئیم (اگر نیامدند) صحیح نیست.
گذشته از آن جلسه با دو سوم نمایندگان رسمیت پیدا میکند و اگر این تعداد نیایند که جلسه اصلا نمیتواند رسمی باشد.
آن وقت اگر دو سوم از افراد حاضر هم رأی بدهند کافی است.
بنابراین نباید کاری کرد که مجلس فلج بشود و نتواند تصمیمی بگیرد.
واز همه اینها گذشته مصوبة ما بعداً برای اطمینان خاطر به رفراندوم گذاشته خواهد شد، مردم اگر خواستند، قانون را تصویب میکنند و اگر نخواستند، نمیکنند، و آن دوست ما هم که گفتند مثلا اگر آیت الله منتظری و دکتر بهشتی رأی ندادند، چون در انتخابات اینقدر رأی آوردهاند و یا فلانی این قدر رأی آورده است، صحیح نیست.
اینجا هم مساوی هستند با هر تعداد رأی که انتخاب شده باشند.
کسی از اشخاص دیگر نمایندهتر نیست و این رسم تمام دنیا هست و ما نباید سنتی که در دنیا وجود دارد و عاقلانه هم هست، یعنی موافقت دو سوم از اعضای حاضر برای تصویب را زیر پا بگذاریم.
رئیس (منتظری) ـ آقای سبحانی فرمایشی دارید، بفرمایید.
سبحانی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
مطالب لازم مطرح شد.
یعنی مطالبی را که در نظر من بود، آقایان فرمودند.
ولی یک حاشیه کوچک دارم که در اینجا عرض میکنم.
اگر بنا باشد رسمیت جلسه ما با پنجاه نفر شروع شود و پنجاه نفر موافق باشند، تا ما بتوانیم تصمیم بگیریم، معنایش اینست که بایددر اکثر مسائل و مجالس اتفاِ آراء داشته باشیم زیرا جلسه با پنجاه نفر رسمیت پیدا میکند.
فرض کنید که ما در چند جلسه پنجاه نفر بودیم و قرار هم اینست که یک سوم از مجموع نمایندگان نظر بدهند.
بنابراین معنایش اینست که در هر مساله اتفاِ آراء باشد و این در هیچ کجای دنیا عملی نیست و نمیشود گفت مجلس با پنجاه نفر رسمیت پیدا میکند و رأی معتبرش نیز باید به میزان دو سوم حاضرین در جلسه باشد زیرا این معنایش اینست که در تمام مسایل اتفاِ آراء داشته باشیم.
رئیس (منتظری) ـ آقای مکارم شیرازی بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
با نهایت معذرت که مصدع میشوم، میخواستم نظریهای در تکمیل این ماده عرض کنم.
چون در عمل خواهیم دید که با چه مشکلی روبرو خواهیم شد و قبل از آن باید این تذکر رابدهم، چون مذاکرات مجلس از رسانههای گروهی پخش میشود، از صبح تا به حال یکی دو مرتبه تعبیری تکرار شد که اینجا مدرسه فیضیه نیست من عقیده دارم که در تعبیرات باید خیلی رعایت شود زیرا مدرسه فیضیه کانون انقلاب و کانون بزرگان و علما بوده و البته یک نظر دیگری از گفتن مدرسه فیضیه داریم، یعنی یک جلسه بحث دوستانه که همه حرف بزنند و درباره مسائلی اظهار نظر کنند.
اما تلقی ملت ایران وقتی این را بشنود، این نیست، بلکه خیال میکنند مدرسه فیضیه کانون بدی بوده در حالی که خاطره مدرسه فیضیه در افکار همه به عالیترین وجه هست بنابراین ما باید تعبیراتی که پیش خودمان هست، تغییر بدهیم و بگوئیم که اینجا یک مجلس دوستانه نیست که همه با هم صحبت کنیم و نه تنها در این مورد بله درتمام موارد باید رعایت این تعبیرات را با توجه به اینکه در رسانههای گروهی پخش میشود بکنیم.
و اما عرضی که من داشت مطلبی هست که آن را باید حل کنیم و آن این است که اگر ما مقیاس را دو سوم از حاضرین یا دو سوم از مجموع که پنجاه نفر است، گرفتیم و نتوانستیم رأی بیاوریم چکار کنیم؟ بعضی از آقایان میفرمودند که هیچ، رهایش میکنیم.
ولی ما نمیتوانیم اینکار را بکنیم برای اینکه بطور مثال در این پیش نویس یا پیشنویسهای دیگر بحث شده است که نخست وزیر را چه کسی تعیین میکند.
در پیش نویس فعلی میگوید، رئیس جمهور باید نخست وزیر را تعیین کند ولی ممکن است عدهای از آقایان عقیدهشان این باشد که رئیس جمهور اختیاراتش زیاد است و باید آن را محدودتر کرد و نخست وزیر را باید مجلس با پیشنهاد رئیسجمهور تعیین کند زیرا میخواهد با رئیس جمهور همکاری بکند و او باید همکارش را بشناسد.
ولی اگر احتمالا آن حد نصاب را نیاورد و دوره مجلس نمایندگان هم تمام شد، فردا که ملت ایران میخواهند نخستوزیر تعیین کنند، باید چکار کنند؟ در این ماده اگر تعیین نخستوزیر نه به دست رئیس جمهور باشد ونه به دست مجلس باشد و مجلس نمایندگان هم اگر مدتش تمام شد، تکلیف اینکه نخست وزیر بوسیله چه کسی انتخاب شود، معلوم نشده است.
بنابراین مردم ایران چکار باید بکنند؟ بعلاوه الان درباره خود رئیس جمهور و صفات او بحث است و بعضی معتقدند که فلان و فلان صفت باید قید شود و بعضی معتقدند نه، حالا اگر در مواقع رأیگیری دربارة صفات رئیس جمهور پنجاه رأی نتوانستیم بیاوریم یا دو سوم و یا حتی سی و هشت رأی نیاورد، از یک طرف سی و چهار رأی میآورد، با آن طرف صحبت میکنیم بیست و چهار رأی میآورد، البته اگر ما بتوانیم تمام مواد را به اتفاِ آراء تصویب کنیم که خیلی خوب است و ما شک نداریم ولی باید مسائل را از نظر عملی هم بررسی کنیم.
ما معتقدیم هر چه محکمتر و به قول آقایان اطمینان بخشتر باشد بهتر است.
ما حرفی نداریم امیدواریم که بشود، ولی اگر نشد باید چکار کرد؟ اگر برای صفات رئیس جمهور اکثریت لازم را نیاوردیم یعنی سی و هشت رأی نشد و یا دو سوم موجود نشد و یا پنجاه رأی نشد و مجلس خبرگان تمام شد و حالا که ملت میخواهد با این قانون اساسی که شما تهیه کردهاید، رئیس جمهور تعیین کند، چکار باید بکند؟ بالاخره بعد از دو ماه و یا سه ماه و یا چهار ماه این مجلس تمام میشود.
بنابراین بیائید یک تبصره برای این ماده بیاوریم که اگر حد نصاب لازم بدست نیامد، نمایندگان در جلسه فردا مجدداً به شور بنشینند و اگر نشد، جلسه پس فردا تا بالاخره در پایان مجبور شوند این مسأله را تصویب کنند.
چون نمیشود که حکومت مملکت فردا بلاتکلیف باشد بالاخره بعد از سه یا چهار یا شش ماه باید تصویب کنید و وقتی میخواهید تصویب کنید باید یک طوری باشد که قاطع باشد.
حالا بعد از تمام محکم کاریها بالاخره بفرمائید، آیا اکثریت موجود کافی هست یا نیست؟ و اگر اکثریت موجود هیچ کجا کافی نیست این بنبست چگونه شکسته میشود؟ آقای غفوری امروز فرمودند که بعضی از قسمتهای قانونهای اساسی را میشود که یک قسمتش امسال تعیین شود و یک قسمتش سال دیگر.
این درست، اما یک مسائلی مثل تعیین رئیس جمهور یا نخستوزیر یا امثال اینها را که نمیشود برای سال دیگر گذاشت.
در این روزها ما باید هر چه زودتر تکلیف ملت و مملکت را از نظر استخوانبندی سیای و اجتماعی و قضائی روشن کنیم.
بنابراین بنده پیشنهاد میکنم تمام محکم کاریها را بفرمائید و تمام پیشنهادها را هم به رأی بگذاریم و از الان تا آخر کار با یک یا دو یا سه شور این بن بست را بشکنیم و یا از این طریق که علی کل حال با وجود این همه ناراحتی که ما داریم و نمیخواهیم نصف بعلاوه یک عدة حاضر یا چهل و نه یا پنجاه رأی حاکم باشد بلکه اتفاِ آراء باشد، اما وقتی به بنبست رسیدیم چارهای نداریم جز این که رأی اکثریت را بپذیریم چون کار مملکت را نمیشود رها کرد.
این عرضی که من داشتم کاری به آن معیار هم ندارد، زیرا آن معیار هر چه باشد، پشت سرش باید فکری برای این مطلب داشته باشیم.
اما راجع به رفراندوم، این مساله را که مکمل این بحث است، عرض کنم که رفراندوم به صورت ماده به ماده انجام نمیشود، زیرا مسلم است که وقتی آقایان قانون اساسی را با اکثریت تصویب بکنند، مردم به آن احترام میگذارند.
بخصوص اینکه با امام در مسائل مشورت میشود و با مراجع دیگر هم مشورت میشود و آقایان نظرات همه گروههای مردم را رعایت میکنند.
بنابراین رفراندوم یکجا انجام میشود و باحتمال قریب به یقین آنچه آقایان تصویب بکنند در رفراندوم نیز تصویب خواهد شد.
ولی ما باید محکم کاری بکنیم زیرا ملت از ما انتظار دارد.
بنابراین برای رفع این بن بست از این طریق باید فکری کرد.
رئیس (منتظری) ـ از فرمایشات آقای مکارم برای نمایندگان این تصور پیش آمده است که منظور ایشان از معیار رأیگیری برای تصویب مواد، نصف بعلاوه یک عده حاضرین است.
در حالی که معیار تصویب، آراء مثبت نصف بعلاوه یک مجموع نمایندگان و یا دو سوم مجموع نمایندگان است.
منتها دو سوم مجموع نمایندگان پنجاه نفر میشود که برای رسمیت یافتن جلسه معمول است.
بنظر میرسد که مذاکرات کافی باشد، رأی میگیریم به کفایت مذاکرات،، نمایندگانی که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
حالا رأی میگیریم به اصل ماده، موافقین با دو سوم مجموع نمایندگان که در حقیقت میشود پنجاه یا چهل و نه نفر قیام کنند (اکثر بر خاستند) تصویب شد.
بنابراین تصمیمات متخذه با رأی اکثریت حاضر در جلسه (چهل و نه نفر یعنی دو سوم مجموع نمایندگان) و جلسات گروهها هم با حضور اکثریت اعضاء رسمیت پیدا میکند.
کسانیکه موافقند که گروهها هم با اکثریت حاضرین کار را انجام بدهند قیام کنند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة هشت قرائت میشود: مادة 8 ـ پس از رسمیت یافتن جلسه، خروج نمایندگان از جلسه تا میزان اکثریت مطلق (نصف بعلاوه یک) مانع ادامه بحث و رسیدگی نخواهد بود، ولی بهنگام اخذ تصمیم و رأیگیری، رأی نماینده یا نمایندگانی که به جلسه مراجعت نکردهاند، بعنوان رأی ممتنع در مجموع آراء احتساب میگردد.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر بهشتی فرمایشی دارید بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ بنظر من با آن چیزی که قبلا تصویب کردیم این ماده زائد است، چون این در صورتی بود که با سی و هشت نفر بتوانیم چیزی را بتصویب برسانیم، ولی وقتی ما قبلا گفتهایم که برای رسمیت مجلس پنجاه یا چهل و نه نفر لازم است و برای اینکه اصل یا مادهای هم تصویب بشود حداقل چهل و نه نفر لازم است، دیگر این ماده لغو است ولی فقط برای مذاکرات مجلس میتواند ادامه پیدا کند.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر شیبانی بفرمائید.
دکتر شیبانی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در مورد رأیگیری برای اصول قانون اساسی با رأی دو سوم کل نمایندگان تصویب شد.
در اینجا توضیحی که میدهد برای رسمیت مذاکرات مجلس است که اگر دو سوم نمایندگان حضور داشتند مجلس میتواند شروع بکار کند.
حالا ممکن است وسط کار یک عدهای بلند شوند و از جلسه بیرون بروند.
این ماده آن قسمت را میخواهد توضیح بدهد، که اگر یک عدهای بیرون رفتند اشکالی در مذاکرات ایجاد نمیکند، مساله این است یک شق دیگرش هم این است که اگر عدهای از نمایندگان در موقع رأیگیری بیرون از جلسه باشند، رأی آنها بعنوان ممتنع بحساب میآید یعنی میخواهد بگوید که اگر عدهای موقع رأیگیری بیرون رفتند به این مسأله توجه داشته باشند که رأیشان ممتنع بحساب خواهد آمد.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر بهشتی بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ آنچه که بنده عرض کردم زاید است، فقط ذیل ماده است و بخش اول آن لازم است زیرا جلسه با چهل و نه نفر رسمیت پیدا میکند، و وقتی رسمیت پیدا کرد و مذاکرات شروع شد با بیرون رفتن دو سه نفر از رسمیت نمیافتد، تا اینجا لازم است.
آنچه که عرض کردم زائد است، ذیل این ماده است.
چون این قسمت برای وقتی خوب بود که ما میخواستیم اصول را با سی و هشت رأی تصویب کنیم.
ولی وقتی میگوئیم برای تصویب اصول قانون اساسی چهل و نه رأی لازم است، دیگر قسمت ذیل این ماده لازم نیست.
زیرا ما بعد از تنظیم این آیئننامه، وظیفه دیگری جز تصویب قانون اساسی نداریم و اصلا تصویب چیز دیگری در صلاحیت ما نیست.
رئیس (منتظری) ـ برای این قسمت رأی میگیریم، که فقط قسمت اول به اینصورت باشد «پس از رسمیت یافتن جلسه، خروج نمایندگان از جلسه تا میزان اکثریت مطلق (نصف بعلاوه یک) مانع ادامه بحث و رسیدگی نخواهد بود» کسانیکه موافقند این قسمت باشد و بقیه حذف شود قیام فرمایند (عده کمی برخاستند) رد شد.
و اما کسانی که موافقت دارند که این ماده بهمین صورت که هست باقی بماند و چیزی از آن کم نشود قیام کنند (کسی برنخاست) تصویب نشد.
بنابراین، این بند حذف میشود.
آقای دکتر بهشتی بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ خواهش میکنم به نکتهای که میخواهم تذکر بدهم، عنایت بفرمائید.
جلسه وقتی میتواند رسمی باشد که اکثریتش در حد اکثریت رأیگیری باشد.
چون اگر جلسه بدون چنین اکثریتی شروع بکار کند، ممکن است اصلا کسانی بعدا نیایند و مذاکراتی که آغاز میشود بینتیجه بماند و این وقت تلف کردن است.
این است که برای شروع جلسه یعنی برای رسمیت جلسه در آغاز همان عددی را معتبر میدانیم که برای رأیگیری و تصویب معتبر دانستهایم.
این از لحاظ ضرورت تعداد نمایندگان برای شروع کار جلسه است.
ولی بعد از شروع جلسه اگر یکی از آقایان پنج دقیقه بیرون رفت، آیا ما باید برای ادامة مذاکرات صبر کنیم تا او برگردد؟ و وقتی هم که برگشت، ممکن است کس دیگری بیرون برود و اگر دو مرتبه هم بخواهیم صبر کنیم تا او برگردد، مذاکرات همینطور تعطیل میشود و بیثمر خواهد بود.
پس بهتر این است که مذاکرات را ادامه بدهیم، آن نمایندهای هم که پنج دقیقه رفته است بیرون، وقتی برگشت از دوستش سؤال میکند که در این پنج دقیقه، صحبت درباره چه بوده است، که در جریان مذاکرات باشد پس با توجه به اینکه اکثریتی که ما میخواهیم، یکی در موقع شروع است و یکی هم برای رأیگیری است، باید بگوئیم برای موقع رأیگیری تمام چهل و نه نفر باید باشند ولی برای ادامه مذاکرات، کم شدن دو سه نفر از نمایندگان اشکالی ندارد.
رئیس (منتظری) ـ آقای ربانی شیرازی بفرمائید.
ربانی شیرازی ـ چنانچه در جلسهای چهل و هشت نفر رأی مخالف دادند و یک نفر هم رفت بیرون، آیا رأی آن شخص جزء مخالفین است یا ممتنعین؟ رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر بهشتی بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ آقای ربانی، اصولا ما پنجاه رأی مخالف نمیخواهیم، ما برای تصویب اصول چهل و نه رأی موافق میخواهیم.
آنچه که ما در رأیگیری میخواهیم، این است و مشخص بودن وضع بقیه آراء هیچ نقشی در کار ما ندارد.
چون ما برای تصویب یک مطلب میگوئیم چهل و نه رأی موافق میخواهیم، دیگر لازم نیست رأی مخالف هم چهل و نه رأی باشد.
رئیس (منتظری) ـ آقای سید محمد علی جزایری چون نوبت گرفته بودند میتوانند چند دقیقهای صحبت بفرمایند.
موسوی جزایری ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
این جمله که میگوید «ولی بهنگام اخذ تصمیم و رأیگیری نماینده یا نمایندگانی که به جلسه مراجعت نکردهاند بعنوان رأی ممتنع در مجموع آراء احتساب میگردد.
» باید به این صورت تغییر کند «ولی بهنگام اخذ تصمیم و رأیگیری وجود پنجاه نفر لازم است» وجود پنجاه نفر در جلسه، عند الشروع و در موقع رأیگیری لازم است ولی در موقع مذاکرات وجود پنجاه نفر در جلسه ضروری نیست.
ما این را میخواهیم بگوئیم، پس از رسمیت یافتن جلسه یعنی وجود پنجاه نفر اگر در موقع مذاکرات افرادی خارج بشوند، اشکالی ندارد، ولی بشرط آنکه عده حاضر در جلسه از سی و هشت نفر کمتر نشود.
بنابراین ما سه مرحله داریم، رسمیت جلسه برای شروع با حضور پنجاه نفر، رسمیت جلسه برای مذاکرات با سی و هشت نفر و رسمیت جلسه برای رأیگیری که باز همان پنجاه نفر است.
دکتر بهشتی ـ اگر مادة هفت را به اینصورت اصلاح کنیم، همه این معانی که تأیید فرمودید در آن هست و به مادة هشت هم دیگر نیازی نیست.
توجه بفرمائید قرائت میکنم: مادة
7ـ جلسات عمومی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی، با حضور دو سوم کلیه نمایندگان (چهل و نه نفر) رسمیت مییابد.
پس از رسمیت یافتن جلسه، برای ادامه مذاکرات حضور نصف به علاوه یک کلیه نمایندگان (سی و هشت نفر) کافی است.
ولی برای تصویب هر یک از اصول قانون اساسی، رأی موافق دو سوم کلیه نمایندگان (چهل و نه نفر) لازم است.
رئیس (منتظری) ـ مادة هشت در مادة هفت ادغام شد، کسانیکه با مادة هفت به صورتی که قرائت شد موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
فصل دوم قرائت میشود: فصل دوم ـ هیئت ریئسه موقت مادة 8 ـ در نخستین جلسه رسمی مجلس بررسی نهائی قانون اساسی، مسنترین نماینده حاضر در جلسه به ریاست سنی تعیین میشود و با جلوس رئیس موقت در جایگاه هیأت رئیسه، یک نفر از اعضاء مسن حاضر در جلسه نیز به عنوان نایب رئیس، و سه نفر از جوانترین اعضای حاضر در جلسه به ترتیب دو نفر به عنوان منشی و یکنفر به عنوان دبیر تعیین و در اطراف رئیس موقت مجلس در جایگاه هیأت رئیسه جلوس مینماید.
تبصره ـ تعیین و تشخیص مسنترین و جوانترین نمایندگان مطابق با مشخصات ثبت دفتر حضور و یا دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات خواهد بود.
مادة 9 ـ هیأت رئیسه موقت تا انتخاب هیأت رئیسه دائم، کلیه وظایف هیأت رئیسه دائم را به عهده خواهد داشت.
مادة 10 ـ با جلوس هیأت رئیسه موقت در جایگاه هیأت رئیسه مجلس، نمایندگان حاضر در مجلس بررسی نهائی قانون اساسی به ترتیب مادة سیزده، مراسم سوگند را بجای آورده و ذیل صورت قسم نامه را امضاء مینمایند.
مادة 11 ـ رئیس موقت مجلس متعاقب تکبیر، صورت قسم نامه را به حالت قیام و خضوع در مقابل قرآن کریم و کتب آسمانی اقلیتها که در پیش روی نمایندگان در صدر اجلاس قرار دارد، با بیان شمرده قرائت میکند.
نمایندگان حاضر در جلسه نیز در حال قیام، قاطع و شمرده آنرا تکرار مینمایند و پس از قرائت قسمنامه، کلیه نمایندگان به ترتیب از اولین ردیف پیشین مجلس به محل تریبون خطابه که ورقه قسمنامه روی آن گشوده است، میروند و ذیل صورت قسمنامه را امضاء مینمایند.
مادة 12 ـ صورت قسمنامه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی به شرح زیر میباشد: بسم الله الرحمن الرحیم ما به پروردگار یکتا و در برابر خلق قهرمان، به قرآن و دیگر کتب آسمانی سوگند میخوریم که در بررسی و تدوین قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران، همواره اصول ذیل را رعایت نموده و به تحقق آنها متعهد باشیم:
1ـ به رژیم جمهوری اسلامی ایران که به تأیید ملت رسیده، وفادار و مؤمن بوده ودر راه استحکام و دوام آن کوشش نمائیم.

2ـ تمامیت ارضی مملکت و همبستگی همه اقوام ایرانی را در تحت لوای جمهوری اسلامی ایران، در مد نظر قرار دهیم.

3ـ به مسؤولیت خطیر خود در مقابل خدا و ملت مسلمان ایران و مأموریت تاریخی که این ملت به ما واگذار کرده توجه عمیق مبذول داشته و در جریان بررسی قانون اساسی احقاِ حقوِ پایمال شده ملت ستمدیده ایران در طول بیست و پنج قرن سلطه جباران بر این مملکت و اهداف انقلاب مقدس اسلامی را که متضمن مصالح ملی جامعه ایران است، نصب العین قرار دهیم.
ماده 13 ـ هیأت رئیسه موقت پس از انجام مراسم سوگند، بدون تأخیر نسبت به انتخاب هیت رئیسه دائم «یک رئیس و یک نایب رئیس و یک دبیر و دو منشی با رأی مخفی و اکثریت نسبی» اقدام خواهد کرد.
فصل سوم ـ مراحل بررسی و تصویب اصول قانون اساسی مادة 14 ـ طرز کار مجلس در بررسی اصول پیش نویس و تصویب قانون اساسی به شرح زیر است:
1ـ تشکیل کمیسیونهای مقدماتی (کمیسیون مطالعه نظرات رسیده).

2ـ کمیسیون بررسی اصول پیشنهادی.

3ـ جلسات عمومی مجلس برای تصویب اصول.

4ـ جلسات شور نهائی.
رئیس (منتظری) ـ این چهار قسمت مربوط است بماده چهارده فعلی و مادة پانزده قبلی و بعد از کلمه (اصول) در قسمت سوم یعنی (کمیسیونهای مقدماتی به منظور استفاده از نظرات متخصصان مجلس خبرگان یا آنان که از خارج از مجلس به کمیسیون دعوت میشوند و مطالعه پیشنهادات فراوانی که تا کنون به مجلس رسیده و در دفتر مجلس موجود است یا بعداً میرسد، بمدت یک هفته تشکیل میگردد) این قسمت باید خودش مستقلا یک ماده باشد بنابراین قسمت فوِ میشود مادة پانزده و اینها را تماماً صبح تصویب کردهایم، حالا مادة شانزده قرائت میشود: طرز تشکیل و کار کمیسیونهای مقدماتی مادة 1
6ـ نمایندگان محترم به هشت گروه تقسیم و به تناسب تخصص و تمایلشان در یکی از هشت موضوع زیر بحث و بررسی مینمایند:
1ـ مقدمه و اصول کلی.

2ـ حقوِ مردم (یا ملت).

3ـ حاکمیت ملی و شوراها.

4ـ قوه مقننه.

5ـ قوه مجریه.

6ـ قوه قضائیه و دیوان داوری اداری.

7ـ امور مالی.

8ـ دین و شورای نگهبان.
رئیس (منتظری) ـ این ماده هم صبح تصویب شده است، ماده هفده قرائت میشود: مادة 1
7ـ برای تعیین اعضای کمیسیونهای هشت گانه، یک شورای سه نفره از طرف مجلس خبرگان انتخاب میشود و لیست موضوعات هشت گانه بوسیله اعضای این شورا در اختیار نمایندگان گذارده میشود، و هر نماینده سه موضوع را انتخاب میکند و بر اساس آن، اعضای کمیسیونها تعیین میشوند.
رئیس (منتظری) ـ اگر هشت کمیسیون باشد و در هر کدام نه نفر عضو باشند، هشت ضرب در نه میشود هفتاد و دو نفر، آنوقت یک نفر برای شورای هماهنگی باقی میماند، در صورتیکه باید اعضای شورای هماهنگی سه نفر باشند.
به این جهت یک تبصره پیشنهاد شده و آن اینست: تبصره ـ شورای سه نفره، خودشان هم میتوانند عضو کمیسیونهای هشت گانه باشند.
آقای دکتر بهشتی بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ پیشنهاد من این است که برای اینکه دوباره نخواهیم انتخاب کنیم، اینجا هم به همان هفت گروه تقسیم شویم، زیرا ما نه تنها این فصول را بلکه فصول احتمالی دیگر را هم که در پیش نویسهای دیگر هست آنها را هم استخراج میکنیم.
مثلا ممکن است عناوین فصول پانزده تا بشود، که آنها را گروهبندی میکنیم و به آقایان ارائه میکنیم.
بنابراین بهتر است کیفیتش را به این نحو عوض کنیم، که کلیة عناوینی را که در متون پیشنهادی قابل توجه است، استخراج کنیم و آنها را با رعایت تناسب بین هفت گروه تقسیم کنیم.
البته ممکن است به یک گروه دو بحث برسد به یک گروه یک بحث برسد و به یکی هم ممکن است سه بحث برسد، که این بسته به وسعت میدان بحث و اصولی که هست، میباشد.
به این جهت من این ماده را به این صورت نوشتم.
عنایت بفرمائید، آن را میخوانم: «هفتاد نفر نمایندگان مجلس، به هفت گروه ده نفری تقسیم میشوند.
سه نفر بقیه با رأی مجلس به عنوان اعضای شورای هماهنگی میان گروهها انتخاب میگردند.
فصول پیشبینی شده در پیشنویسهای قانون اساسی استخراج و برای رسیدگیهای مقدماتی با رعایت تناسب میان گروهها تقسیم میشود».
یکی از نمایندگان ـ اضافه شود که اعضای شورای هماهنگی میتوانند عضو کمیسیونها هم بشوند.
دکتر بهشتی ـ در آخر مادهای که قرائت میکنم اضافه میکنیم (یکی از نمایندگان ـ دو نفر هم عضو علی البدل باشند) این را هم اضافه میکنیم.
عنایت بفرمائید، ماده را قرائت میکنم.
مادة 16 ـ برای رسیدگی مقدماتی به قانون اساسی هفت گروه از نمایندگان مجلس تشکیل میشود برای این گروه بندی نخست مجلس با اکثریت آراء، سه نفر از نمایندگان را به عنوان عضو اصلی و دو نفر را به عنوان عضو علی البدل برای شورای هماهنگی انتخاب میکند.
این شورا پیشنویسهای رسیده برای قانون اساسی را بررسی، و عناوینی را که در این پیشنویسها برای فصول قانون اساسی آمده استخراج و آنها را بر حسب تناسب بر هفت قسمت تقسیم میکند.
فهرست این هفت قسمت برای اطلاع نمایندگان تکثیر میشود، تا هر یک بر حسب علاقه یا تخصص، حداقل سه قسمت را انتخاب کند و به اطلاع شورای هماهنگی برساند.
شورا پس از دریافت نظر نمایندگان، اعضای هر گروه را تعیین و به آنها ابلاغ میکند.
عضویت اعضای شورای هماهنگی در گروهها بلامانع است».
در آخرهم اضافه کردهایم (اعضای شورای هماهنگی میتوانند عضو گروهها نیز باشند) من از کلمه کمیسیون و هر کلمة خارجی در صورت امکان پرهیز میکنم و دوست دارم در تهیه این متن از آنها استفاده نشود.
البته این سلیقة من است، زیرا ما کلماتی مرادف آن کلمات در فارسی داریم و میتوانیم از آنها استفاده کنیم.
البته تعصبی برای نفی آنها ندارم، ولی دلم میخواهد کلمات بومی را انتخاب کنم مثل کلمة «گروه» درمقابل کلمة «کمیسیون» رئیس (منتظری) ـ این ماده را به این ترتیب که قرائت شد به رأی میگذاریم.
موافقین قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
در ضمن همه «کمیسیون»ها میشود «گروه» و همة «ارتباط»ها هم میشود «هماهنگی» مادة 17 قرائت میشود: کمیسیون بررسی اصول مادة 18 ـ پس از خاتمه کار کمیسیونهای مقدماتی، در هفته دوم کمیسیون بررسی اصول قانون اساسی تشکیل و مشغول کار میگردد.
تبصرة
1ـ همه نمایندگان محترم، در این مرحله به هفت گروه ده نفره و یک شورای ارتباط سه نفره، به ترتیب مرحله اول تقسیم میگردند.
تبصرة 2 ـ هر روز تعدادی از اصول پیشنویس (با توجه به میزان اهمیت آنها) وسیله شورای ارتباط تعیین و در اختیار هیت رئیسه گذارده میشود و بدستور رئیس مجلس در دستور جلسه قرار میگیرد.
تبصرة
3ـ پس از قرائت و اعلام اصول در همه کمیسیونهای هفت گانه، همه اصول مورد بحث و بررسی، بطور خلاصه دراختیار شورای ارتباط قرار داده میشود تا تکثیر و توزیع گردد.
تبصرة 4 ـ برای اینکه نمایندگان محترم مجال کافی برای مطالعه همه نظرات داشته باشند، جلسات کمیسیونها هر روز صبح تا ظهر تشکیل و نظرات در پایان هر جلسه برای تکثیر آماده میشود و عصر همان روز در میان نمایندگان توزیع میگردد یا در عصر روز بعد در جلسه عمومی مطرح و رأیگیری میشود.
رئیس (منتظری) ـ برای اصلاح مادة هجده این پیشنهادها شده است که کلمة (کمیسیونها) به (گروهها) و بعد از کلمه (مقدماتی از هفتة دوم)، (همان) و بعد از (کمیسیون)، (ها به) اضافه شود و کلمات (تشکیل) و (کار) حذف شود.
بنابراین مادة هجده بعد از اصلاح قرائت میشود: مادء 18 ـ پس از خاتمه کار گروههای مقدماتی، از هفته دوم همان گروهها به بررسی اصول قانون اساسی مشغول میگردند.
رئیس (منتظری) ـ در ضمن تبصرة یک این ماده حذف و تبصرة دو بجای تبصرة یک میآید، در آن هم اصلاحاتی شده است که قرائت میشود: تبصرة
1ـ هر روز مقداری از اصول پیش نویس، با توجه به میزان اهمیت آنها بوسیله شورای هماهنگی تعیین و در اختیار هیأت رئیسه گذارده میشود و بدستور رئیس مجلس در دستور جلسه قرار میگیرد.
این اصول همیشه یک روز قبل از تشکیل گروه مربوط بوسیله منشی مجلس، در جلسه علنی خوانده میشود، یعنی باید در آخر جلسه منشی برنامه کار فردای گروهها را اعلام کند، تا اعضاء توجه داشته باشند و شب آن اصول را مطالعه کنند.
رئیس (منتظری) ـ تبصرههای بعدی قرائت میشود: تبصرة 2 ـ (تبصرة 3 قبلی) ـ پس از قرائت و اعلام اصول در همه گروههای هفتگانه، اصول مذکور مورد بحث و بررسی قرار میگیرد و نتیجه بحث و بررسی بطور خلاصه در اختیار شورای هماهنگی قرار داده میشود تا تکثیر و توزیع گردد.
تبصرة 3 ـ برای اینکه نمایندگان محترم مجال کافی برای مطالعه همه نظرات داشته باشند، جلسات گروهها هر روز صبح تا ظهر تشکیل و نظرات در پایان هر جلسه برای تکثیر آماده میشود و عصر همانروز در میان نمایندگان توزیع می گردد تا در عصر روز بعد در جلسه عمومی مطرح و رأیگیری شود.
رئیس (منتظری) ـ مادة نوزده قرائت میشود: مادة 19 ـ هر یک از گروههای مجلس، برای تنظیم صورت جلسه و انجام امور دفتری و تسریع در جریان امور بایگانی و چاپ و تکثیر اوراِ و اسناد، یک مخبر اداری از اعضای دبیرخانه در اختیار خواهند داشت.
رئیس (منتظری) ـ ماده بیست قرائت میشود: جلسات عمومی مجلس مادة 20ـ اصول بررسی شده در گروهها، در جلسات عمومی مجلس مطرح و پس از شور و مذاکره به رأی گذارده میشود.
تبصره ـ جلسات عموی مجلس هر روز بعد از ظهرها تشکیل میشود و پس از رسمیت جلسه از هر یک از گروهها یک عضو منتخب همان گروه، نظرات گروه خود را تشریح میکند و درصورت وجود نظر مخالف در گروه، یک عضو دیگر هم در تشریح نظر مخالف، سخن خواهد گفت.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر بهشتی بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ من در اینجا نظری دارم، ملاحظه بفرمائید اگر قرار باشد چهارده نفر یا حتی هفت نفر بخواهند روی هر اصلی صحبت بکند و در آن صحبتها سؤال هم باشد، میخواهم عرض کنم که این عده خیلی زیاد است بهتر است این را اینقدر طولانی نکنیم و حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت کنند آنوقت اگر ادامه مذاکرات لازم بود، بر حسب تشخیص مجلس و یا بر حسب تشخیص رئیس جلسه، کسان دیگری هم صحبت کنند، ولی اگر چهارده نفر بخواهند صحبت کنند و هر نفر هم بخواهد یک ربع ساعت صحبت کند، فقط سه ساعت و نیم مدت صحبتها میشود.
با توجه به اینکه قرار هم این است که جلسات علنی بعدازظهرها تشکیل بشود، ملاحظه بفرمائید که دراین صورت اصلا به تصویب چیزی میرسید یا نه؟ رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر ضیائی بفرمائید.
دکتر ضیائی ـ به نظر من بهتر است از هر گروه یک نفر به عنوان موافق و یک نفر به عنوان مخالف صحبت کنند.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر بهشتی بفرمائید.
دکتر بهشتی ـ به عقیدة بنده اگر چند اصل در همه گروهها به طور یکسان رسیدگی شده باشد، و بعد هم نتیجه آنها تکثیر شده و اطلاع همه هم رسیده باشد، چه لزومی دارد که ما بگوئیم از هر گروهی یکنفر موافق و احیاناً یک مخالف بیاید اینجا ودربارهاش نظر بدهد زیرا نتیجهاش این میشود که به طور عادی اگر هیچ مطلبی پیش نیاید، باید سه ساعت و نیم وقت برای این چهارده نفر احتمالی در نظر گرفت.
بنابراین بهتر است از هر گروه یک نفر بیاید و نظر گروه خودش را بیان کند و بگوید من این را پیشنهاد میکنم.
مخالفش هم که گروه دیگر است، میگوید من چیز دیگری را پیشنهاد میکنم.
اگر غیر از این باشد ما باید بیست نوع نظر را مطرح کنیم.
بنابراین اجازه بفرمائید یک نفر مدافع نظر گروه باشد، زیرا ممکن است در یک گروه سه جور نظر باشد و آنوقت باید سه جور دفاع کنند.
بنابراین اگر بخواهیم منطقی باشد، باید اینطور اصلاح کنیم که اگر پیشنهاد گروهها مختلف باشد، برای دفاع از هر نظر جدیدی یک نفر از آن گروه میآید و بعد مجلس رأی میگیرد تا بشود در وقت صرفهجوئی کرد و ده دقیقه هم بیشتر وقت برای صحبت کردن ندهیم.
والا شما چگونه میخواهید صد و پنجاه و یک اصل را با این کیفیت به تصویب برسانید با توجه به اینکه جلسات علنی هم فقط عصرها است و نمونه کیفیت بحثها را هم در مسائل مربوط به آئین نامه ملاحظه فرمودید و درمسائل مربوط به اصول قانون اساسی خود به خود بحثها جدیتر و کاملتر خواهد بود.
حالا هم البته جدی است ولی آنوقع با احتیاط بیشتر رویش کار میشود.
فرض بفرمائید اصل چهلم از طرف گروهها به پنج صورت پیشنهاد شده، این پنج صورت یکییکی درمجلس خوانده میشود و یک نفر هم از آن گروه برای توضیح و دفاع از آن میآید صحبت میکند.
بعد دومی و بعد سومی تا نفر پنجم.
وقتی همه خوانده شد، پیشنهاد اول را به رأی میگذارند، اگر چهل و نه رأی نیاورد که هیچ، مردود است، و اگر چهل و نه رأی آورد، این تصویب شده است ولی تصویبش معلق است.
بعد دومی را به رأی میگذارند و به همین ترتیب سومی و چهارمی و پنجمی را.
اگر یک پیشنهادی پنجاه رأی آورد این پیشنهاد بر پیشنهادی که چهل و نه رأی آورده مقدم است، آنرا میگذاریم و اگر یک پیشنهادی پنجاه و دو رأی آورد بر پنجاه رأی مقدم است و آنرا میگذاریم.
بنابراین ماده را با این اصلاحات باید از نو بنویسیم و اگر اصلاحات مورد تأیید آقایان است به همین ترتیب بعداً تغییر عبارت میدهیم.
رئیس (منتظری) ـ آقای دکتر آیت بفرمائید.
دکتر آیت ـ پیشنهادی که بیشتر رأی آورد یکبار دیگر به رأی گذاشته میشود.

3ـ اخذ رأی برای انتخاب سه نفر اعضای شورای هماهنگی یکی از نمایندگان ـ پیشنهاد میکنم برای تسریع در کار، هم اکنون سه نفر اعضای شورای هماهنگی را انتخاب نمائیم.
دکتر بهشتی ـ بسیار پیشنهاد خوبی است برای اینکه کاری پیش برود.
بنابراین در این جلسه سه نفر اعضای شورای هماهنگی را انتخاب میکنیم که امشب به کار رسیدگی به استخراج موضوعات بپردازند و موضوعات را گروهبندی کنند و تا فردا صبح تکثیر کرده و در اختیار آقایان بگذارند تا انشاء الله فردا ضمن ادامه بحث پیرامون بقیه مواد آئیننامه که خیلی طول نمیکشد، بتوانیم گروهبندی را هم انجام بدهیم.
به عقیدة بنده سه نفر اول که انتخاب میفرمائید اعضای اصلی و دو نفر بعد از اعضای علی البدل باشند.
رئیس (منتظری) ـ آقایانی که داوطلب هستند اعلام فرمایند.
آقایان: دکتر باهنر ـ دکتر غفوری ـ مکارم شیرازی ـ موسوی تبریزی ـ دکتر آیت - فارسی و حسینی آمادگی خود را برای شرکت در شورای هماهنگی اعلام کردند.
هر کدام از آقایان نمایندگان میتوانند اسم پنج نفر را مرقوم فرمایند.
سه نفری که رأی بیشتر آوردند، اعضای اصلی و دو نفر بعدی اعضای علی البدل خواهند بود.
(در این موقع رأیگیری با نظارت آقایان منشیها و داوطلبان بعمل آمد).

4ـ پایان جلسه و تعیین زمان تشکیل جلسه بعد رئیس (منتظری) ـ نتیجه اخذ رای در جلسه فردا صبح اعلام خواهد شد.
جلسه را ختم میکنیم، جلسه آتی فردا صبح ساعت نه خواهد بود.
(جلسه ساعت هجده و سی دقیقه پایان یافت) رئیس مجلس بررسی نهائی قانون اساسی ـ حسینعلی منتظری