مشروح مذاکرات تدوین قانون اساسی


+ جلسه هفتم 31 مرداد 1358

جلسه در ساعت نه صبح روز سی و یکم مرداد ماه 1358 هجری شمسی برابر با بیست و هشتم رمضان المبارک 1399 هجری قمری به ریاست آقای دکتر سید محمد حسینی بهشتی (نایب رئیس) تشکیل شد.

فهرست مطالب
1ـ اعلام رسمیت جلسه
2ـ اعلام نتیجة اخذ رأی برای انتخاب اعضای شورای هماهنگی
3ـ قرائت اسامی غائبین و دیرآمدگان جلسه قبل
4ـ ادامه بحث پیرامون آئیننامه داخلی و تصویب آن
5ـ اعلام پانزده دقیقه تنفس و تشکیل مجدد جلسه
6ـ پایان جلسه دبیرخانه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی

 [-----------------------------------------------------------------------------]
1ـ اعلام رسمیت جلسه نایب رئیس (دکتر بهشتی) ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
با رسیدن عدة نمایندگان حاضر به حدنصاب جلسه رسمی است از خدای متعال این توفیق را میخواهم، که در هر جلسه با استفاده از تجربههای جلسة قبل، در راه بردن بحثها به سوی تصمیم مورد رضای او، سریعتر گام برداریم.

2ـ اعلام نتیجة اخذ رأی برای انتخاب اعضای شورای هماهنکی نایب رئیس (بهشتی) ـ نتیجه رأیگیری برای انتخاب اعضای شورای هماهنگی را به اطلاع میرسانم.
آقایان دکتر باهنر پنجاه و نه رأی، دکتر غفوری پنجاه و نه رأی، مکارم شیرازی پنجاه و سه رأی، دکتر آیت چهل و هفت رأی، فارسی سی و هشت رأی.
این پنج نفر اکثریت آراء را داشتند به این ترتیب آقایان، دکتر باهنر و دکتر غفوری و مکارم شیرازی اعضای اصلی شورای هماهنگی در کمیسیونها و آقایان، دکتر آیت و فارسی اعضای علیالبدل این شورا خواهند بود.

3ـ قرائت اسامی غائبین و دیرآمدگان جلسه قبل نایب رئیس (بهشتی) ـ غائبین جلسه دیروز عصر عبارتند از، آقای حائری که با تلفن عذرشان را اطلاع دادند، آقای رحمانی که به مناسبت شهادت فرزندانشان با اجازه رفتهاند و آقایان، طالقانی، طباطبائی، قاسملو و مدنی.
آقانیکه تاخیر داشتند: حیدری نوزده دقیقه ـ خادمی هشتاد و دو دقیقه ـ صدوقی نوزده دقیقه ـ طاهری گرگانی دوازده دقیقه ـ مولوی ملازاده بیست و دو دقیقه ـ فارسی بیست و دو دقیقه ـ کریمی و بیست و یک دقیقه ـ موسوی جزایری سیزده دقیقه ـ نوربخش نوزده دقیقه.

4ـ ادامه بحث پیرامون آئیننامه داخلی وتصویب آن نایب رئیس (بهشتی) ـ دستور جلسه طبق تصمیم دیشب دو چیز است، یکی اینکه بقیة آیین نامه را مورد بحث قرار داده و تصویب کنیم، ودیگر اینکه شورای هماهنگی فهرست عناوین فصول را میان دوستان تکثیر کرده، و گروهها تا ظهر امروز مشخص شوند، که هر چه زودتر کار خودشان را آغاز کنند، و اما هنوز مشخص نیست که امروز نطق قبل از دستور داسته باشیم یا نه، فکر میکنم بهتر است نداشته باشیم، چون هنوز آئیننامه تصویب نشده و بعلاوه ما یک روز تمام نطق قبل از دستور داشتیم و امروز باید سریعتر به کارمان برسیم.
البته دوستانیکه نوبت خواستهاند متناسب با بحثهایی که در پیش میآید نوبتشان را استفاده خواهند کرد، و رعایت خواهد شد.
اما دربارة آئین نامه فکر میکنم تا مادة بیست و یک تصویب شده و قرار بود که گروه مسئول تهیة آئین نامه جدید، طرحی را دربارة مادة بیست و یک و تبصرة آن، باتوجه به سؤالاتی که دیشب مطرح شد، تهیه کرده و بیاورند اینجا و بخوانند.
آیا کاری انجام گرفته؟ (نمایندگان ـ چون شب بود فرصت نشد) اگر دوستان اجازه بفرمایند، متنی را که من تهیه کردهام میخوانم: «مادة 21 ـ اصول بررسی شده در کمیسیونها در جلسات عمومی مجلس که هر روز بعد از ظهر تشکیل میشود، مطرح و پس از شور و مذاکره به رأی گذارده میشود.
تبصره ـ اگر متن تهیه شده توسط کمیسیونها یکی باشد، حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت میکند، سپس رأیگیری به عمل میآید.
و اگردر کمیسیونها بیش از یک متن پیشنهاد شده باشد، متن پیشهادی هر گروه به ترتیب شمارهگذاری گروهها(یک تا هفت) خوانده میشود و مخبر گروه از آن دفاع میکند.
پس از قرائت همة متون پیشنهادی برای یک اصل و دفاع مخبرین از آنها، نسبت به هر پیشنهاد به ترتیب رأیگیری میشود.
هر یک که بیشتر رأی بیاورد ودر متن قانون اساسی قرار میگیرد.
» راجع به ذیل پیشنهاد بنده، اگر آقایان فکر میکنند این قابل تضمین است که موقع رأیگیری واقعا حضور ذهن داشته باشیم، یعنی هر کس به آن متن که موافق است رای ندهد، بلکه به بهترین متن رأی بدهد.
اگر بتوانیم این حضور ذهن را دائما حفظ بکنیم و بعد رأی به بهترین متنی که انتخاب کردهایم، بدهیم یک رأیگیری کافی است.
یعنی ذیل پیشنهاد اینطور اصلاح میشود.
«پیشنهاد به رأی گذاشته میشود، هر پیشنهاد رأی کافی آورد» چون بنده این را تجربه دارم که در جلسات افراد، قبل از اینکه همة پیشنهادات خوانده شود، پیشنهادی را گفتهاند خوب است و قبولش داریم و به آن رأی دادهاند و بعد متوجه شدهاند که غفلتی پیش آمده است.
بنابراین اگر تضمین میکنیم که همواره حضور ذهن داشته باشیم با یک رأی کار را تمام کنیم، وگرنه ناچاریم رأی گیریهای متعدد بکنیم.
این یک متن پیشنهادی است.
مراغهای ـ بنده پیشنهادی دارم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ دوستان دیگر هم تقاضای صحبت کردهاند، خواهش میکنم برای صرفهجوئی در وقت واینکه چیزی مشخص در جلسه مطرح شود، هر کس پیشنهاد خودش را بنویسد و بدهد.
بنابراین پیشنهادهای رسیده را به ترتیب میخوانم، و نوبت تقاضای صحبت را هم حفظ و رعایت میکنم، تا ببینم چگونه میشود در خدمتتان بود.
حال پیشنهاد آقای موسوی اردبیلی قرائت میشود: بجای تبصرة مادة بیست و یک چنین نوشته شود: تبصره ـ کمیسیونهای هفتگانه هر روز گزارش و نظرات خود را دربارة مواد مورد بحث به شورای هماهنگی، و توسط آنها به هیأت رئیسه بدهند.
اگر مطلب قابل بحثی در میان نظرات کمیسیونها به نظر رسید، هیأت رئیسه آنرا در مجلس عنوان کند، و در آن کمیسیون یک نفر را برای توضیح بخواهند و تشخیص این مسأله به نظر هیأت رئیسه باشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای مراغهای قرائت میشود: پیشنهاد مینماید تبصرة زیر به مادة بیست و یک اضافه شود: تبصره ـ در پایان هر روز، کمیسیون هماهنگی نظرات کمیسیونها را جمعآوری، در صورتیکه دربارة اصول بیش از سه متن متفاوت وجود داشته باشد، نظرات کمیسیونها را مجدداً به کمیسیونها ارجاع مینماید، تا بر اساس جمیع نظریات نتیجه را اصلاح و تجدید نظر نموده، و به مجلس پیشنهاد نمایند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای منتظری قرائت میشود: اولا ـ رأی مخفی گرفته میشود، اگر اکثریت مطلوب حاصل شد، هوالمطلوب، واگر حاصل نشد چون همه سبق ذهن دارند، نسبت به همة متون پیشنهاد میشود که متنی که اکثریت دارد، به آن رأی علنی داده شود، و با قیام و قعود برای آن متن رأی گرفته میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای رشیدیان قرائت میشود: کمیسیونها متن خود را به یک گروه نگارش بدهند،تا به صورت بهتری متن در آید، به این وسیله هم بهترین متن تهیه، و هم اصول به صورت یک دست و منظم تدوین خواهد شد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای رشیدیان اگر نظر شما در مورد عبارت باشد، همینطور است که میفرمائید ولی در مورد مطلب محتوا کمیسیونها، اختلاف نظر دارند.
عنایت میفرمائید که بحث سر محتوا است و نه سر کلمات.
پیشنهاد آقای نور بخش قرائت میشود: اگردر کمیسیونها بیش از یک متن پیشنهاد شد، مخبرین هر گروه با هم سعی کنند نظرات را یکسان کنند، و سپس به اطلاع گروهها برسانند.
سپس در صورتیکه توافق لازم حاصل نشد و اختلاف در اصول بود، و نه در انشاء و کلمه، آنگاه در جلسة عمومی بحث شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای دکتر روحانی پیشنهاد دارند که خودشان راجع به آن توضیخ میفرمایند.
دکتر روحانی ـ با توجه به اینکه کمیسیونهای هفتگانه، از شمارة یک تا هفت شمارهگذاری شده است، پیشنهاد میشود متون تهیه شده از طرف کمیسیونها برای هر اصل بر حسب شمارة کمیسیون، شمارهگذاری، و نمایندگان پس از مطالعة کامل آنها و استماع نظرات موافقین و مخالفین، در مقابل هر یک از متنها که آن را بهترین متن، یعنی به عنوان انتخاب اول خود میدانند علامت بگذارند،و بدین ترتیب متنی که بیشترین آراء را به عنوان اولین انتخاب به خود اختصاص دهد، به عنوان متنی که باید با تبادل نظر در جلسة عمومی توسط پیشنهاد دهندگان تکمیل و به رأی نهایی گذارده شود، انتخاب گردد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای طاهری قرائت میشود: اگر متون پیشنهادی گروهها، همه در نظر آقایان باشد، یک رأی کافی است، چون به نظر نمیرسد اگر آقایان متن یکی از گروهها را بهتر بدانند، به متن دیگری رأی بدهند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای موسوی جزایری قرائت میشود: رأیگیری روی هر پیشنهاد معقولتر است، زیرا رأیگیری به صورت نفی و اثبات است و چون پیدا کردن بهترین که روی آن نفی و اثبات شود، خود اول کلام است.
و آیا چه معیاری میتواند وجود داشته باشد؟ لامحاله رئیس جلسه نظر خود را برای تشخیص بهترین و به رأی گذاردن آن تحمیل خواهد کرد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای صافی قرائت میشود.
به نظر میرسد این عبارت چنین اصلاح شود (اگر متن پیشنهادی هر یک از کمیسیونها متعدد شود) چون ممکن است در یک کمیسیون توافق حاصل نشد، و در هر فصل و هر اصل در جلسه عمومی مطرح و به رأی گذارده شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای دکتر غفوری قرائت میشود: در جلسات عمومی مجلس که هر روز بعد ازظهر تشکیل میشود، و پس از شور مذاکره لازم به رأی گذارده میشود، پس از رسمیت جلسه در صورت توافق همة اعضای گروه، در مورد متن پیشنهادی، یک عضو منتخب از طرف کمیسیون مربوط نظر کمیسیون خود را تشریح میکند، و در صورت وجود نظر مخالف، یک عضو دیگر هم در تشریح نظر مخالف سخن خواهد گفت، و سپس به رأی گذارده میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای مکارم شیرازی قرائت میشود:
1ـ «مخبر» حذف شود، و بجای آن «یک نفر از کمیسیون» قرار داده شود.

2ـ تاکید شود که «بهترین را انتخاب کنند و اضافه کنند»
3ـ اگر رأی کافی نیاورد، آنکه اکثریت دارد مورد شور قرار داده شود و روی آن اصلاحات لازم به عمل آید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بطور کلی هر کمیسیونی باید یک نفر مخبر داشته باشد.
مکارم شیرازی ـ مخبر، نه کسی که دفاع کند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ این ذیل معلوم است، که اگر پیشنهاد رأی نیاورد در همة موارد باید توجه داشته باشیم و برای تکمیل باید فکری برای آن بکنیم، پیشنهاد آقای عرب قرائت میشود: هر پیشنهادی که محتوای آن مستدلتر و منطقیتر بوده باشد، نسبت به پیشنهادی که از جهت عبارت و الفاظ متین باشد، مرجح است و تشخیص این کار با هیأت بررسی میباشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای کریمی قرائت میشود: هرگاه گروهها بیش از یک متن پیشنهاد نمودند، دو گروه متخالف نشست مشترک تشکیل دهند و با مذاکره و اخذ رأی، برای یک متن مورد توافق اقدام نمایند تا اختلاف بدین وسیله در میان هر گروه متخالف پیش از عرضة متن به جلسة علنی، رفع شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای حیدری قرائت میشود: اگر پیش از یک متن، برای اصول بررسی شده از طرف گروهها باشد، به رأی گذاشته میشود متونی که به نظر هیأت فقها مخالف شرع اسلام نبود و به صلاح ملت و مملکت باشد، انتخاب و متونی که مخالف با اسلام یا به اصلاح مملکت و ملت نیست، به گروه مربوط رفته که اصلاح نمایند، و به رأی گذاشته شود.
بعد از آنکه متون به شرح فوِ به تصویب رسید، برای انتخاب بهترین متن از حیث محتوا وعبارت، به رأی عمومی گذاشته شود، و قبل از به رأی گذاشتن متون، از هرگروه یک نفر به مدت پنج دقیقه میتواند در موضوع متن گروه خود صحبت کند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای دکتر آیت قرائت میشود: جلسات عمومی مجلس، هر روز بعدازظهر تشکیل میشود و پس از رسمیت جلسه پیشنهادات کمیسیونها در مورد هر اصل جداگانه مطرح میگردد، و بدون مذاکره در مورد پیشنهادهای مطروحه رأیگیری میشود.
پیشنهادی که بیشترین رأی را آورد، در مجلس مطرح میگردد، که مورد حک و اصلاح قرار گرفته و بطور نهائی تصویب گردد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد بعدی از طرف آقای خزعلی و سید جلالالدین طاهری رسیده است که قرائت میشود: بسمه تعالی اگر متون پیشنهادی گروهها همه در منظر آقایان باشد، یک رأی کافی است، چون بنظر نمیرسد اگر آقایان متن یکی از گروهها را بهتر بدانند، به متن دیگری رأی بدهند.
خزعلی، سید جلال الدین طاهری نایب رئیس (بهشتی) ـ من نظر آقای طاهری و خزعلی را میپذیرم و اصلاح میکنم، و دوباره میخوانم.
این پیشنهاد را که میخوانم به رأی میگذارم: «تبصره ـ اگر متن تهیه شده توسط گروهها یکی باشد، حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت میکند.
سپس رأیگیری بعمل میآید و اگر در گروهها بیش از یک متن پیشنهاد شده باشد متن پیشنهادی هر گروه، به ترتیب شمارهگذاری گروهها خوانده میشود و مخبر گروه از آن دفاع میکند.
» برای یک اصل و دفاع مخبرین از آن، هر پیشنهاد به ترتیب به رأی گذاشته میشود.
وقتی یک پیشنهاد با حد نصاب لازم تصویب شد، از رأیگیری نسبت به پیشنهادهای باقیمانده خودداری میشود.
توجه دارید که ما هفت گروه داریم.
اگر گروه یک مطلبی را پیشنهاد کرده، و گروه دو و سه مطلب دیگری را، البته هر یک از این مطالب قبلا در گروه مربوط به خودش اکثریت آراء را بدست آورده است بنابراین اختلاف در متون پیشنهادی گروهها است و مسأله اینکه دفاع را مخبر بکند یا فرد منتخب بهتر است که این را در اینجا نگوئیم، بلکه در جای خودش بگوئیم، زیرا بطور کلی گروهها با مجلس سر و کار دارند و باید در جای خودش مطرح کنند که آیا گروهها مخبر خواهند اشت یا نه؟ یکی از نمایندگان ـ اگر کلمه «حداقل» را حذف کنید بهتر است.
مکارم شیرازی ـ آیا با شمارهگذاری یکبار رأی گرفته میشود، یا هفت بار؟ نایب رئیس (بهشتی) ـ یکبار رأی گرفته میشود، اجازه بفرمائید که این توضیح را بنده بدهم که ما اول یک متن را به رأی میگذاریم.
مثلا اگر در مورد اصل سی و چهار از هفت گروه، هفت پیشنهاد داشته باشیم، این پیشنهاد را به ترتیب شمارهگذاری کرده، و به ترتیب شمارة گروهها آنها را میخوانیم.
اول متن پیشنهادی گروه شمارة یک خوانده میشود حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت میکنند، بعد متن پیشنهادی گروه دو خوانده میشود و حداقل یک موافق و یک مخالف صحبت میکنند، تا شماره هفت، ولی رأی نمیگیریم، فقط میخوانند و دفاع میکنند.
وقتی همة اینها خوانده شد و دفاع شد، بعد نوبت رأیگیری است که به ترتیب ابتدا پیشنهاد گروه یک را به رأی میگذاریم.
اگر متن شمارة یک چهل و نه رأی آورد، از رأیگیری بقیه خودداری میشود ولی اگر متن شمارة یک چهل و نه رأی نیاورد، متن گروه شمارة دو را به رأی میگذاریم.
اگر این متن چهل ن نه رأی آورد، از رأیگیری بقیه خودداری میشود و همینطور ادامه میدهیم.
مکارم شیرازی ـ آیا هفت مرتبه رأی کتبی میگیرید؟ زیرا اگر آخرین مرحله مورد تصویب واقع شود هفت بار رأی گرفته میشود، یکبار رأی بهترین کار است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای مکارم تشریف بیاورید این یکبار رأی بهترین را توضیح بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
عرضی که کردم منظورم اینست که ما در عمل با مشکلی مواجه نشویم.
فرض اینست که طرحهای هفت گروه چاپ شده و در اختیار همه گذاشته شده، بنابراین طرح هر گروهی معلوم است که چیست و از گروه اول تا هفتم شماره گذاری شده است.
بنابراین هفت طرح از هفت گروه چاپ شده و جلویمان هست.
سپس اینجا روی هفت طرح، موافق و مخالف صحبت میکنند، ولی در موقع رأیگیری ما یک رأی بیشتر نمیدهیم.
بنابراین از این هفت طرح که جلوی ما گذاشته شده و روی این هفت طرح هم بحث و صحبت کردهاند، بهترین آنها را پنج دقیقه رویش مطالعه میکنیم و انتخاب میکنیم.
در یک رأیگیری ممکن است، این بهترین سی و چهار یا سی و پنج و یا بیست و پنج رأی بیاورد.
آنکه بیشترین رأی را آورده، در جلسه مورد بحث قرار میدهیم.
یک چیزی کم و یا یک چیزی اضافه میکنیم و اصلاح میکنیم، تا توافق بشود و تعداد رأی لازم را بیاورد.
و الا هفت بار رأی گرفتن کتبی و مخفی روی هر اصل از صد و پنجاه تا دویست اصل، با توجه به اینکه از هر گروهی یک موافق و یک مخالف صحبت میکند، هم گیج کننده است و هم با مشکلات زیای روبرو میشویم.
اما میزان تشخیص بهترین این است که چون هدف ما تنظیم قانون اساسی است، باید ببینیم آیا آنکه میگوید دو صفت و یا سه صفت داشته باشد؟ بنابراین آن متنی که هدف قانون اساسی ما را یعنی هم تعلیمات اسلام و هم حقوِ ملت و هم مترقی بودن آن را بهتر تامین میکند، ما همان را انتخاب میکنیم و به رأی میگذاریم.
اگر رأی آورد که هیچ، ولی اگر آراء موافق آن به حد نصاب نرسید، در آن اصلاحاتی میکنیم تا حد نصاب رأی را بیاورد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای طاهری بفرمایید.
سید جلال طاهری ـ من جواب آقای مکارم را میگویم.
هفت متن از هفت گروه جلوی ما است، ایشان میفرمایند بهترینش را انتخاب میکنیم، دلیل بهترینش کدام است؟ از نظر من ممکن است بهترینش آن باشد.
پس برای اینکه بهترین تشخیص داده شود، راهی نداریم مگر اینکه متن شمارة یک و دو، همینطور تا آخر را به آراء عمومی بگذاریم، هر کدام چهل و نه رأی آورد، آن بهترین بشمار میرود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ از توضیحی که دربارة پیشنهاد آقای مکارم دادید متشکرم.
عرض کنم یک وقتی ما رأی میگیریم بدون علامت، همانطور که میفرمایند پیشنهاد ایشان اینست که روی رأی، شمارة پیشنهاد را بنویسیم، به این ترتیب هر فردی متن منتخب خودش را با شماره مشخص کرده و دیگر رأی موافق و مخالف و ممتنع گرفته نمیشود، بلکه رأی کتبی گرفته میشود و هر کس شمارة متن منتخب خودش را مینویسد و اینها استخراج میخواهد که بیش از مدت رأیگیری طول میکشد.
بنابراین به متن اولی رای میگیریم اگر رأی نیاورد دومی را مطرح میکنیم.
بنابراین باید توجه داشته باشیم که هر رأیگیری چهار پنج دقیقه طول میکشد و استخراج آراء هم همانقدر طول خواهد کشید.
آقای دکتر غفوری فرمایشی دارید بفرمایید.
دکتر غفوری ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
همانطور که گفتم سخن تا به حد ضرورت نرسد انسان به خودش حق نمیدهد که وقت عزیز گرفته شود.
چون به نظر میرسد یک ابهامی با آنچه مورد نظر ما هست پیش آمده است، خواستم اینجا یک توضیحی بدهم.
غرض اصلی اینست که کشف بهترین متن بشود و برای کشف بهترین متن، پیشنهاد شده بود که یک کمیسیونی که اگر اسمش را بگذاریم کمیسیون متخصصین و در یک قسمت متمرکزند، یک متن را انتخاب کنند و برای اینکه تنها فکر نکرده باشند و از عقل و تجربه و تخصص دیگران استفاده کنند، گفتیم این متن تهیه شده توسط هر کمیسیون (که متمرکزند در یک قسمت خاص) در اختیار سایر گروهها قرار گیرد.
چرا؟ چون ممکن است آنها که تخصصهای متعددی دارند و یکی از متنها را انتخاب کردهاند، حالا در گروه دیگری باشند و راجع به این موضوع نظر خاصی داشته باشند، بنابراین نظر خودشان را کتباً به همین کمیسیون اطلاع بدهند و این کمیسیون که قبلا یک تصمیمی گرفته و متنی تهیه کرده، احتمالا متوجه یک مسائل تازهتری بشود و رویش مطالعه کند و آنها را در متن جدید دخالت بدهد، این متن قابل عرضه میشود و لذا در پیشنهادی که داده شده وقتی که یک چیزی دو مرحله را گذرانده این میشود آماده.
(مرحلة اول تصمیم اولیه کمیسیون متمرکز اصلی است و مرحلة دوم الحاِ و انضمام نظرات رسیده و قابل طرح در آن ماده میباشد) پس آمادگی دو مرحله دارد، مرحلة اول که کمیسیون اصلی متمرکز، متنی را تهیه میکند ولی به خاطر اینکه ممکن است چیزی از نظرشان دور مانده باشد، در اختیار شش گروه دیگر قرار داده میشود، و نظرات آنها کتباً به همین گروه بر میگردد و یک روز یا دو روز به تناسب موضوع و پیشنهادات رسیده آنها را مطالعه و دخالت میدهد و متن نهائی را برای جلسة عمومی آماده میکند.... نایب رئیس (بهشتی) ـ خیلی متشکریم آقای دکتر غفوری.
دکتر غفوری ـ بنابراین آنوقت دربارة آن رأی گرفته میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ چون توضیحاتی که از صرف وقت اضافی کم میکند بر عهدة مسؤول هر جلسه است، من توضیح میدهم آقای دکتر غفوری توجه بفرمایید که ما در طرح جدید گروه اصلی و غیر اصلی نداریم بلکه در طرح جدید هر هفت گروه، اصلی هستند، که متمرکز هستند و همة گروهها روی متون کار و رسیدگی میکنند، ولی البته متن پیشنهادی آنها متفاوت است، بنابراین پیشنهاد شما با طرح جدید نمیخواند.
آقای موسوی جزایری بفرمائید.
موسوی جزایری ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
برای تشخیص بهترین نظر، بنده همان طرحی را که آقای دکتر روحانی پیشنهاد کردند خیلی خوب میدانم.
یعنی روی پیشنهادها شمارة یک تا هفت نوشته میشود و هر کسی جلوی آنچه که به نظرش بهتر است علامت میگذارد.
بعد حساب میکند هر کدام بیشتر رأی نیاورد، که دو مرتبه در معرض بحث قرار میگیرد و کم و زیاد شده و مجدداً نسبت به آن رأیگیری میشود تا به حد نصاب، یعنی چهل و نه رأی برسد نایب رئیس (بهشتی) ـ بهتر میبود آقای موسوی جزایری مطلبشان را به صورت پیشنهاد مرقوم میفرمودند.
از سایر آقایان هم خواهش میکنم اگر مطلبی غیر از مطالب دیگران دارند، عنوان به صورت کتبی مرقوم بفرمایند.
آقای موسوی اردبیلی بفرمائید.
موسوی اردبیلی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
بحث ما درباره یک ماده و یک تبصره است و پیشنهادهائی که داده شده یک مقدارش مربوط به ماده و مقداری از آن مربوط به تبصره است یک مطالب اضافی دارد که صحبتهای دیروز مربوط به تبصره بود و امروز دو تا مسأله توی هم رفته که من نمیتوانم تشخیص بدهم.
اما راجع به تبصره، اصل مسأله و بحث در کمیسیون این بود که نظرات کمیسیونها به صورت گزارش داده شود، یعنی هفت کمیسیون باید هفت گزارش کتبی بدهند آقای مکارم نظرش این بود که غیر از توضیح کتبی، توضیح شفاهی هم داده شود.
یکی روی این موضوع بحث شد و قرار شد در این مورد گزارش هم داده شود.
ولی با ایشان یک بحث اینطوری هم داشتیم که اگر در کمیسیون دو نفر دو نظر موافق و مخالف داشتند از نظر خود دفاع کنند، چون «آه صاحب درد را باشد اثر» بنابراین در صورتیکه دو نظر باشد، هر کمیسیون باید دو گزارش بدهد که یکی مربوط به تبصره است و دیروز هم راجع به این بحث بود و پیشنهادی که کردم این بود که ممکن است پیشنهاد دوم بیشتر از پیشنهاد اول رأی بیاورد.
پس باید پیشنهاد دوم مطرح بشود و به نظر من برای اینکه وقت مجلس گرفته نشود طبیعیترین راه اینست که گزارشهای کمیسیونها به شورای سه نفره داده شود و اینها گزارشها را رویهم بریزند و این اختیار را به هیأت رئیسه بدهند، که اگر پیشنهادها اختلافی با هم دارند که آن اختلاف اصولی نبود و بنظرشان مهم نرسید، دیگر لازم نیست یکنفر یا دو نفر بیایند و بحث کنند، بلکه خود هیأت رئیسه گزارش بهتر را تدوین کند و اگر در میان اینها یک مطلبی اساسی و اصولی و اصلاحی بود، از آن کمیسیون که این مطلب اصولی را داده یکنفر یا دو نفر نظرات خودشان را توضیح بدهند این مطلبی بود راجع به تبصره، و اما راجع به مادة بیست و یک، آقای دکتر غفوری مثل اینکه ما بین کمیسیونهای اصلی و فرعی مطرح نیست و اگر متن هم درست تنظیم نشده باشد، بنده پیشنهاد میکنم که کمیسیون دوم نظرات را به دست هیات رئیسه بدهند و اگر پنج نفر هم برای اینکار کم است، سه نفر شورای دبیران هم با آنها همکاری کنند که میشوند هشت نفر و اگر لازم بود افراد دیگر را هم دعوت کنند و بنشینند واین نظرات و جهات اصولی را از هم جدا کند.
والا چون هفت گروه است ممکن است هفت نوع نظر باشد، که خیلی هم اصولی نباشد ولی من که این نظر را دارم چون معمولا آنرا خیلی اصولی میدانم، میآیم وقت جلسه را میگیرم که صحبت کنم و دفاع کنم.
با در نظر گرفتن اینکه جلسة علنی فقط عصرها است و کمیسیونها هفت تا است و هر کمیسیون ممکن است سه نظر داشته باشد، هیأت رئیسه کمکی که میتواند بکند اینست که نظرات کمیسیونها را بررسی و آنچه را که قابل طرح در جلسه هست به مجلس بیاورند.
زیرا اگر همه نظریات بیاید اینجا و از همه آنها بخواهد دفاع شود، هم وقت نمیرسد، و هم گاهی جلسات بسیار بطول خواهد انجامید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای ربانی شیرازی پیشنهادی دارند که قرائت میشود:
1ـ اگر متون واصله متعدد بود، متنی که بیشترین گروهها با آن توافق دارند، حق تقدم برای طرح در مجلس دارد.

2ـ اگر متون متعدد بود پس از توضیح و دفاع مخبر، رأیگیری میشود و صاحب رأی با شماره گذاری رأی خود را تعیین مینماید.

3ـ برای صرفهجوئی در وقت، یک نفر یا دو نفر با توجه به نظرات و دلیل آن در مقام تبیین و توضیح نظرات بر میآیند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهادی است از طرف آقای بنیصدر که قرائت میشود: اگر هفت گروه هفت نظر داشته باشند، معلوم است که دو سوم آرء را بدست نمیآورند.
چرا این هفت گروه یک گروه جدید تشکیل ندهند؟ به این ترتیب که از هر گروه یک نفر در صورتیکه همه با متن تقدیمی موافقند و دو نفر در صورتیکه دو گرایش دارند، یک گروه جدید تشکیل دهند و هفت نظر را بیک نظر، و اگر نتوانستند به دو نظر تبدیل کنند، و گرنه با رأیگیری بهر ترتیب انجام پذیرد، مشکل حل نمیشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد آقای رشیدیان قرائت میشود: کمیسیونها متن خود را بیک گروه نگارش بدهند، تا بصورت بهترین متن در آید، به این وسیله هم بهترین متن تهیه و هم اصول بصورت یک دست و منظم تدوین خواهد شد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهادی است که از طرف آقای فاتحی رسیده است قرائت میشود: هر یک از متون تهیه شده کمیسیون، جهت دقت بیشتر مناسبتر است مورد بررسی مجدد کمیسیونهای هفتگانه قرار گرفته، و نظریة اصلاحی خود را اعلام به کمیسیون اولیه بنمایند، تا کمیسیون با توجه به نظرات دیگران متن نهائی خود را تهیه نماید تا در جلسه عمومی به رأی گذاشته شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهادی است از طرف آقای دکتر شیبانی که قرائت میشود: جلسات عمومی مجلس هر روز بعدازظهر تشکیل میشود و پس از رسمیت جلسه، تمام پیشنهادهای گروههای هفتگانه با بیان موافق و مخالف قرائت، سپس با شمارهگذاری اولین منتخب و بهترین منتخب و دومین وسومین، رأی گرفته میشود.
در صورت حائز اکثریت، تصویب و در غیر اینصورت به کمیسیون مشترک ارجاع و پس از تلفیق نظرات در مجلس قرائت و به رأی گذاشته میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهادی است از طرف آقای باهنر که قرائت میشود: نظرات کمیسیونها توسط شورای هماهنگی تنظیم میشود و موارد اختلاف از نظر محتوا دقیقا مشخص شده و دربارة هر مورد اختلاف، از نظر محتوا یک نفر دفاع نماید، سپس رأی گرفته شود و پیشنهادی که بیشترین آراء را آورد تصیوب میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بطور کلی نظرات در دو نوع خلاصه میشود.

1ـ وقتی نظرات متعدد است ما در همان جلسه نظرات رأی میگیریم.

2ـ اگر نظرات متعدد بود آنها را بر میگردانیم بیک مرجعی مثلا شورای هماهنگی، البته در مورد پیشنهاد اول هم دو حالت وجود دارد، یکی اینکه پیشنهادها را بخوانیم و موافق و مخالف هر پیشنهاد بیایند صحبت کنند و بعد نسبت به هر یک از پیشنهادها رأی گرفته شود، وقتی به اکثریت رسید رأیگیری را متوقف میکنیم.
حالت دوم اینست که رأیگیری بصورت موافق و ممتنع و مخالف نباشد، هر کس پیشنهاد مورد انتخابش را جلویش علامت میگذارد و بعد آراء را استخراج میکنند.
اگر اکثریت آورد که هیچ وگرنه باید راهی پیدا کرد.
بنابراین دو رویه را به رأی میگذاریم، رویة اول اینست که ابتدا پیشنهاد خوانده میشود، موافق و مخالف صحبت میکنند و به ترتیب رأیگیری میشود، موافقین با این پیشنهاد قیام فرمایند (اکثر برخاستند) با سی و هفت رأی موافق از شصت و چهار رأی حاضرین تصویب شد.
بنابراین پیشنهادهای دیگر در این زمینه مطرح نمیشود.
صافی ـ مجلس نمیتواند رأی بدهد که نماینده در مجلس اظهار نظر نکند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد با اظهارنظر فرِ میکند.
اگر کسی نظری دارد میتواند بگوید، آقای مراغهای بفرمائید.
مقدم مراغهای ـ بنام خدا، اولا بنده میخواستم جسارتاً عرض کنم اظهارنظرات و ترتیب جریان کار مجلس طوری است که اگر چه حالا مسألة مهمی مطرح نیست، و راجع به آئین نامه است.
چون اگر اشخاص همینطور بدون نوبت و متفقاً صحبت کنند، ممکن است نظرات و تصمیمات نامعلوم بماند.
اما در مورد مطلبی که الان مطرح شد و چیزی که تصویب میشود باید روشن و صریح باشد.
الان مقداری مذاکره شد و رأی گرفته شد، و ما نفهمیدم برای چه رأی گرفته شد.
اگر یک متنی با عبارات مشخص و معینی تنظیم و توزیع شده بود و ما به آن رأی میدادیم بهتر بود، آن چیز مدون ومشخصی نبود.
یک نفر از نمایندگان ـ چیزی نبود که نفهمیم، ما فهمیدیم و رأی دادیم.
ربانی املشی ـ ایشان دیر به جلسه تشریف آوردند.
مقدم مراغهای ـ یک کمیسیون هماهنگی داریم که اسمش روی آن است و باید کار کمیسیونها را هماهنگ کند.
آقای بهشتی از یکطرف میفرمایند یک موافق و یک مخالف صحبت میکنند بعد رأی میگیریم ولی در عمل اینکار را نکردند و به پیشنهاد دهندگان بعدی مجال اظهار نظر داده نشد، و حال اینکه دربارة پیشنهاد منفرد مدتی صحبت کردند.
اگر رعایت اصول را میخواهید بکنید، باید اجازه بدهید همانطور که خودتان پیشنهاد فرمودید همه دربارة پیشنهاد خودشان صحبت کنند تا مجلس روشن شود، و بعد رأیگیری کنند.
به این ترتیب که عرض کردم اگر این کمیسیون هماهنگی نظرات کمیسیونها را هر شب جمعآوری کند، اگر همه یک جور بود که اشکالی نیست ولی آنچه مسلم است محصول هفت کمیسیون غیر ممکن است که از نظر عبارتی یکی باشد.
اما از نظر عبارات اگر اختلافی باشد این را کمیسیون هماهنگی درست میکند ولی اگر در محتوا اختلافی بود و بیشتر ازدو سه تا بود، باید مجدداً به کمیسیونها ارجاع بشود، شاید آنها خودشان در نظرات خودشان تعدیل کنند و بالمآل برسد به دو یا سه نظر و حتما هم با این وحدتی که الان هست همینطور میشود و آنوقت دربارة دو سه نظر میشود در مجلس تصمیم گرفت و اخذ رأی برای چند موضوع در یک نوبت بر خلاف سنت پارلمانی است، زیرا برای رأی دهنده باید روشن باشد که کدام رأی از کدام رأی بیشتر است و بنظر من این کار صحیح بنظر نمیرسد.
کرمی ـ آنها که رأی دهنده هستند، خودشان میفهمند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای مراغهای خواهش میکنم با توجه به آنچه که در مجلس میگذرد صحبت بفرمائید.
برای رفع سوء تفاهم، عرض میکنم که متن پیشنهادی که به رأی گذاشته شد، نه تنها خوانده شد بلکه دوستان متن آنرا هم نوشتهاند و در مقابلشان دارند و میخوانند و بعد به آن رأی میدهند.
چون این جور چیزها بقول آقای کرمی بجریان مجلس توهین میکند.
من بعنوان مسئول جلسه در مقابل اظهارات آقای مراغهای اعلام میکنم که پیشنهاد نه تنها خوانده شده بلکه همه آنرا نوشته بودند.
ضمناً ایشان گفتند که همه در هم و با هم مطالبی را عنوان میکنند، ولی امروز مخصوصاً حتی برای یک بار هم دو نفر با هم صحبت نکردند، اسمها را هم من اعلام کردهام و طبق روال مسئول جلسه میتواند اجازه دهد که نمایندگان از سر جایشان صحبت کنند.
مادة بیست و دوم آئین نامه قرائت میشود: مادة 22 ـ پس از پایان کار جلسات عمومی، جلساتی به مدت سه روز برای شور و تصویب نهائی تشکیل میگردد، تا اگر در طول بررسی این اصول نظرهای تازهای برای نمایندگان حاصل شده باشد و اصولی را لازم الاصلاح بدانند، اصلاح و بلافاصله به رأی گذاشته میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ در مورد این ماده نظری نیست؟ آقای هاشمی نژاد بفرمائید.
هاشمی نژاد ـ اگر به این تریب پیش برویم سه روز دیگر هم کار تمام نمیشود.
بنی صدر ـ یک مرتبه به مادة بیست و دوم رأی دادهایم و تصویب شده است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بنابراین مادة بیست و سه قرائت میشود: مادة 23 ـ مدت جلسات سی و یک روز است ودر صورت ضرورت با تصویب مجلس حداکثر به مدت ده روز قابل تمدید است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ در این ماده نظری نیست؟ آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ اگر مدت را اضافهتر و نامحدود بگذاریم کار جلسات عقب میافتد، و با نظراتی که در این زمینه هست، وفق نمیدهد پس باید محدودش کنیم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ موافقید حداکثر پانزده روز بگذاریم؟ (نمایندگان ـ بلی.)
نایب رئیس (بهشتی) ـ پس ماده به این صورت اصلاح میشود.
«مدت جلسات مجلس از شروع سی ویکروز است و در صورت ضرورت با تصویب مجلس حداکثر به مدت پانزده روز قابل تمدید است».
حیدری ـ اگردر این مدت کار تمام نشد، مجلس منحل میشود؟ حائری ـ برای سی روز، پانزده روز هم تمدید میگذارید؟ حیدری ـ بگذارید به حد ضرورت.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم، مادة بیست و سه را به صورت اصلاح شده به رأی میگذاریم، لطفا موافقین قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مواد بیست و چهار و بیست و شش که به هم مربوط است قرائت میشود: مادة 24 ـ پس از تعیین هیأت رئیسه، مجلس و شورای دبیران بااعلام رئیس مجلس تشکیل جلسه رسمی خواهد داد، و پس از معرفی اعضاء و هیأت رئیسه کمیسیونها، وظایف هر کمیسیون توسط رئیس مجلس به رئیس کمیسیون مربوط ابلاغ میگردد، و تاریخ تشکیل و ساعات شروع و ختم جلسات تعیین و به اطلاع نمایندگان حاضر در مجلس میرسد.
مادة 25 ـ هر یک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد در ارتباط با دستور روز مجلس میتواند با ثبت نام در فاصله قبل از شروع و ورود مجلس در دستور و یا با اجازة رئیس و رعایت نوبت به عنوان نطق قبل از دستور اظهار نماید.
تبصره ـ نطق نمایندگان قبلا تنظیم و یک نسخه آن هنگام ثبت نام تقدیم هیأت رئیسه مجلس میشود.
مادة 26 ـ نمایندگانی که برای نطق قبل از دستور اجازه گرفتهاندبا اعلام رئیس مجلس به نوبت پشت تریبون خطابه قرار خواهند گرفت، و حداکثر پانزده دقیقه مطالب خود را اظهار مینمایند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ در این سه ماده نظری نیست؟ آقای کیاوش بفرمائید.
کیاوش ـ اگر امکان هست جلو صندلی نمایندگان میکروفن بگذارید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم، در متن پیشنهادی قبلی پیشبینی شده بود که حداکثر وقت برای نطق قبل از دستور نیم ساعت است ودر این نیم ساعت بین دو تا پنج نفر میتوانند صحبت کنند، و حتماً باید زمان نطق روشن باشد به این مواد رأی میگیریم.
موافقین اعلام موافقت بفرمایند (اکثر دست بلند کردند) با حذف تبصره مادة بیست و پنج، هر سه ماده تصویب شد.
مادة بیست و هفت مطرح است قرائت میشود: مادهئ 27 ـ نمایندگان از جایگاه کرسی خود حق ایراد سخنرانی ندارند مگر با اجازة رئیس مجلس.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به مادة بیست و هفت نظری نیست؟ (اظهاری نشد) به این ماده رأی میگیریم، موافقین اعلام موافقت بفرمایند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.
مادة بیست و هشت قرائت میشود: مادة 28 ـ در هر جلسه رسمی حداکثر پنج نماینده میتوانند نطق قبل از دستور را ایراد نمایند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بنده فکر میکنم مادة بیست و هشت راجع به تجدید وقت است، بهتر است تجدید عددی را برداریم در جلسه رسمی حداکثر نیم ساعت وقت برای نطق قبل از دستور در نظر گرفته شود که این نیم ساعت طبق آئیننامه قبل بود.
پس به این پیشنهاد که در هر جسه رسمی حداکثر نیم ساعت برای نطق قبل از دستور در نظر گرفته میشود، رأی میگیریم، آقایانی که موافقند خواهش میکنم اعلام موافقت بفرمایند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.
مادة بیست و نه قرائت میشود: مادة 29 ـ ثبت نام نمایندگان برای نطق قبل یا بعد از دستور باید در جدول مخصوص نطق که روی تابلو خارج از جلسه، مجاور کارت دستور روز جلسة رسمی نصب میشود، صورت میگیرد.
نمایندگان شخصاً نام خود را در جدول ثبت مینمایند.
اجازة نطق توسط رئیس مجلس مطابق ردیف ثبت نام در جدول و از روی نوبت خواهد بود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ وقتی نوبت سخن داده میشود، برای مطلب جدید است، ضمنا اگر پیشنهادی دارید، کتبی بنویسید بنی صدر ـ ثبت نام را برای این گفتهاند که خاصه خرجی نشود، چون تماس با رئیس همیشه برای همه میسر نیست.
نایب رئیس (بهشتی) ـ قبلا این رسم بود که نمایندگان مجلس برای گرفت نوبت شب را در مجلس میخوابیدند اگر روی آن بحثی هست، بفرمائید.
نوربخش ـ بعضیها ممکن است خیلی علاقه داشته باشد و بخواهند بیست روز صحبت نمایند.
کرمی ـ پیشنهاد میکنم نمایندگان شخصاً نام خود را ثبت کنند یا به ریاست مجلس تقدیم کنند.
نور بخش ـ عدهای در مجلس میخوابند و برای بقیه ساعت پنج صبح مشکل است.
موسوی جزایری ـ چون ممکن است تعداد ثبت نامها زیاد بشود، با قید قرعه تعیین شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ صحیح نیست.
هاشمی نژاد ـ قبل از اینکه مجلس به چندگروه تقسیم شود از آقایان خواهش میکنم فقط یک نوبت اگر در قانون اساس مطلبی دارند بیایند و صحبت بفرمایند.
قرشی ـ بهتر است مساله ثبت نام در تابلو نباشد، به کسی که حرف زده یک در میدان اقلا نوبت بدهید.
مکارم شیرازی ـ باید تاریخ تعیین شود که چه موقع و از کجا اسمشان را بنویسند.
طاهری اصفهانی ـ یک اولویتی برای کسانی که صحبت نکردهاند، در نظر گرفته شود.
نور بخش ـ اگر یک نفر از یک ربع ساعت کمتر صحبت کرد، باید حق داشته باشد که بقیه وقتش را به نفر بعدی بدهد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ در جملات اول مادة بیست و نهم یک کلمه اضافه بفرمائید به اینصورت در جدول مخصوص نطق «که ساعت شش هر روز صبح» روی تابلو نصب میشود...
ضمنا نسبت به این پیشنهاد «با رعایت اینکه به کسانی که قبلا نطق قبل از دستور یا بعد از دستور نداشتهاند، اولویت داده شود» رأی میگیریم، خواهش میکنم موافقین دست بلند کنند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.
پیشنهادی از خانم گرجی رسیده که در این پیشنهاد مرقوم داشتهاند: «ثبت نام مجدد لازم نیست»، موافقین به این پیشنهاد که ثبت نام مجدد لازم نیست دست بلند کنند «اکثر دست بلند کردند» تصویب شد.
پیشنهادی از آقای کرمی رسیده به این عنوان که «بجای ساعت شش صبح، ساعت هشت نوشته شود» موافقین با این پیشنهاد دست بلند کنند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.
پیشنهادی از آقای منتظری رسیده که مرقوم داشتهاند: به تابلو احتیاج نیست.
از طریق هیأت رئیسه وقت گرفته شود.
طاهری اصفهانی ـ منهم تقریبا پیشنهادم همین است که تابلو نباشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ به این پیشنهاد رأی میگیریم، موافقین دست بلند کنند (عدة کمی دست بلند کردند) تصویب نشد.
پیشنهاد آقای دکتر ضیائی این است که اگر مطلبی فوریت دارد اولویت داشته باشد.
البته همه به تشخیص خودشان مطلبشان فوری است و اولویت دارد.
آقای قرشی فرمایشی دارید بفرمائید.
قرشی ـ بنده عقیده دارم که اجازه نطق و ثبت در تابلو به دستور رئیس و آنهم به ترتیب پیشنهادهائی که بدست رئیس میرسد، باشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ موافقین با این پیشنهاد دست بلند کنند (عدة کمی دست بلند کردند) پیشنهادشان رد شد.
آقای مکارم شیرازی بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ باید عرض کنم که اگر در این مدت یکماه بخواهیم در مورد این جزئیات و اینکه قانون را با چه مرکبی بنویسیم، و چطور بنویسیم و امثال اینها، وقت صرف بکنیم مخصوصا با این حوصلهای که آقای رئیس دارند، من فکر میکنم کاری پیش نخواهد رفت.
نایب رئیس (بهشتی) ـ یکی از حوصلهها من اینست که حرفهای جنابعالی را مکرر گوش میکنم، مادة بیست و نه با اصلاحات قرائت میشود: مادة 29 ـ ثبت نام نمایندگان برای نطق قبل یا بعد از دستور باید در جدول مخصوص نطق که ساعت هشت هر روز صبح روی تابلو خارج از جلسه مجاور کارت دستور روز جلسه رسمی نصب میشود صورت گیرد و نمایندگان شخصا نام خود را در جدول ثبت نمایند.
اجازة نطق توسط رئیس مجلس مطابق ردیف ثبت نام در جدول و از روی نوبت خواهد بود با رعایت اینکه کسانیکه قبلا نطق قبل از دستور یا بعد از دستور نداشتهاند، اولویت داده میشود.
نسبت به مادة بیست و نه کلابا اصلاحات رأی گرفته میشود موافقین دست بلند کنند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.
ضمناً اجازة نطق و ثبت در تابلو بدستور رئیس نیز اضافه میشود.
مادة سی قرائت میشود: مادة 30 ـ نمایندگان نباید از موضوع مباحثه و نطق دستور روز مجلس خارج شوند، در غیر این صورت رئیس مجلس به او تذکر میدهد، و اگر نمایندة مذکور مجدداً از موضوع مباحثه خارج شود، توسط رئیس مجلس به او اخطار داده میشود، و چنانچه نمایندة مذکور به اخطار رئیس توجه ننمود، رئیس مجلس ناطق را از ادامة نطق منع و در این صورت نماینده باید تریبون خطابه را ترک نماید.
هاشمی نژاد ـ معمولا نطقهای قبل از دستور نباید از محور اصلی خود خارج شود و مربوط به موضوع قانون اساسی باشد.
منتظری ـ تذکر من اینست که باید نوشته شود «ونطق قبل از دستور مجلس باید مربوط به قانون اساسی باشد.
» نایب رئیس (بهشتی) ـ از آقای منتظری هم خواهش میکنم که پیشنهادشان را کتباً مرقوم بفرماید تا مطرح شود.
هاشمی نژاد ـ با توجه به تجربههائی که داریم، معمولا نطقهای قبل از دستور ما با موضوع جلسه مربوط نمیشود.
مقید بفرمائید نطق قبل از دستور راجع به قانون اساسی باشد.
دکتر شیبانی ـ لازم نیست که نطق قبل از دستور مربطو به دستور جلسه باشد شاید نماینده مطلبی بنظرش برسد که گر چه با دستور جلسه مرتبط نیست ولی لازم میداند که بگوید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پیشنهاد کتبی آقای منتظری مطرح است که قرائت میشود: نطق قبل از دستور باید مربوط به قانون اساسی باشد ولی لازم نیست مربوط به موضوع روز باشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ کسانیکه با پیشنهاد آقای منتظری موافقند دست بلند کنند (اکثر دست بلند کردند) تصویب شد.
بدین ترتیب با تصویب این پیشنهاد، پیشنهادهای دیگر قابل طرح نیست،اکنون به مادة سی با توجه به اصلاح وارده رأی میگیریم، از نمایندگان خواهش میکنم آنهائی که موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة سی و یک خوانده میشود: مادة 31 ـ در صورتیکه ضمن مذاکرات مجلس، نسبت سوئی به یکی از نمایندگان مجلس داده شود، یا عقیده و اظهارات او را خلاف واقع جلوه دهند، چنانچه نماینده مذکور برای رد اتهام یا رفع اشتباه و سوء تفاهم از رئیس مجلس اجازة نطق بخواهد، بدون رعایت نوبت به نمایندة مذکور برای پنج دقیقه دقیقه اجازة نطق داده میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت این ماده نظری هست؟ (اظهاری نشد) نمایندگانی که بااین ماده موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة سی و دو خوانده میشود: مادة 32 ـ انتظامات جلسات کمیسیونها مانند جلسات رسمی و علنی مجلس و به دستور رئیس کمیسیون اعمال خواهد شد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به این ماده نظری نیست؟ (اظهاری نشد) به مادة سی ودوم رأی میگیریم موافقین قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة سی و سه خوانده میشود: مادة 33 ـ در اولین جلسه که پس از تعیین هیأت رئیسه مجلس تشکل خواهد شد و با حضور هیأت وزیران خواهد بود، پیش نویس قانون اساسی برای طرح و بررسی توسط نخست وزیر و در غیاب او توسط وزیر مشاور در طرحهای انقلاب، با ذکر مقدمهای در ارتباط با نحوة تنظیم اصول قانون اساسی، از پشت تریبون خطابه تقدیم رئیس مجلس میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به این ماده نظری نیست؟ (اظهاری نشد) بنابراین نسبت به مادة سی و سه رأی میگیریم موافقین قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة سی وچهار قرائت میشود: مادة 34 ـ در صورت لزوم، هیأت وزیران با اجازة قبلی از رئیس مجلس میتوانند در جلسات رسمی حضور به هم رسانند، و در صورتیکه مجلس لازم بداند، در ارتباط با اصول مطروحه حداکثر ده دقیقه از پشت تریبون خطابه، توضیحات لازم را به استحضار نمایندگان میرسانند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای دکتر آیت فرمایشی دارید بفرمایید.
دکتر آیت ـ این اصل تبعیضی نباید در مورد دیگران باشد.
من با این ماده موافق نیستم بخصوص که در مادة سی وشش این اجازه داده شده که اگر خود مجلس خواست نخست وزیر یا هر فرد دیگری را برای توضیحات لازم به مجلس دعوت میکند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ توضیح میدهم که در مادة سی و چهار، هیأت وزیران میتوانند با اجازة قبلی از رئیس مجلس در جلسات رسمی شرکت کنند.
ولی در مادة سی و ششم آنها را مجلس برای ادای توضیحات به مجلس دعوت میکند.
دکتر ضیائی ـ مواد سی و چهار و سی و پنج و سی و شش مربوط به هیأت وزراء است هیچ یک از وزراء حق ندارند در امور مجلس دخالت و اظهار نظر بکنند، و مسولیت در مورد کار ما ندارند، بنابراین آنها در مقابل ما رسمیت ندارند بلکه در برابر شورای انقلاب مسئول هستند پس کاری ندارند که بیایند اینجا توضیح بدهند.
ربانی شیرازی ـ با توجه به اینکه آنها قبلا پیش نویس را تهیه کرده بودند، این ماده نوشته شده، چون در آن صورت ممکن بود ابهامی باشد و آنها بیایند توضیح بدهند، ولی حالا که پیش نویس به وسیلة خود نمایندگان تهیه شد، دیگر آمدن آنها به مجلس ضرورتی ندارد.
مکارم شیرازی ـ برای بعضی از آقایان سوء تفاهمی شده که شاید هیأت وزراء بخواهند در امور مجلس دخالت کنند.
در صورتیکه اینطور نیست، ای بسا آنها تجربیاتی در اموری داشته باشند و لازم باشد که در ظرف ده دقیقه تجربیات خودشان را در اختیار ما بگذارند.
طاهری اصفهانی ـ در اینجا قید شده با اجازة قبلی رئیس مجلس، اگر رئیس مجلس در شرایطی بود که صلاح ندانست، اجازه نمیدهد.
به عقیدة من بودن این ماده عیبی ندارد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بنابراین کسانی که با مادة سی و چهار موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة سی و پنج خوانده میشود: مادة 35 ـ وزیر مشاور در طرحهای انقلاب اجازه خواهد داشت در جلسات کمیسیونهای مجلس شرکت کند و یا برای ادای توضیحات لازم نمایندهای را که مناسب تشخیص میدهد اعزام دارد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به این ماده نظری هست؟ آقای دکتر آیت صحبتی دارید بفرمائید.
دکتر آیت ـ من اصولا با این ماده مخالفم، چون اگر مساله تجربه را مطرح کنیم، هر کس به سهم خود ممکن است تجربیاتی داشته باشد.
پرورش ـ اصلا به نظر من مواد سی و پنج و سی و شش یکی است.
طاهری اصفهانی ـ این یک امتیازی است بدون دلیل.
یکی از نمایندگان ـ باتوجه به اینکه قبلا در این زمینه صحبت شده که اگر مجلس لازم بداند متخصصین را دعوت میکند و به نظر من وجود این ماده اشکالی ندارد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بنابراین نسبت به مادة سی و پنج رأی میگیریم موافقین قیام فرمایند (عدة کمی برخاستند) رد شد.
مادة سی و شش قرائت میشود: مادة 36 ـ رئیس مجلس و رؤسای کمیسیونها میتوانند برای توضیحات لازم، نخست وزیر و یا هر یک از وزراء یا معاونین و یا اشخاص دیگری را که مقتضی بدانند به جلسات دعوت نمایند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ به مادء سی و شش رأی میگیریم موافقین قیام فرمانید (اکثر برخاستند) تصویب شد.

5ـ اعلام پانزده دقیقه تنفس و تشکیل مجدد جلسه نایب رئیس (بهشتی) ـ الان ساعت یازده و نیم است و برای یک ربع اعلام تنفس میشود تا مجدداً جلسه کارش را ادامه دهد.
(جلسه ساعت یازده و نیم به عنوان تنفس تعطیل گردید و مجدداً ساعت یازده و چهل و پنج دقیقه به ریاست آقای دکتر بهشتی نایب رئیس تشکیل شد.)
نایب رئیس (بهشتی) ـ جلسه رسمی است، مادة سی و هفت قرائت میشود: مادة 37 ـ اصولی که از طرح پیش نویس قانون اساسی حذف و یا اضافه میگردد، با اکثریت دو سوم آراء اعضای حاضر در جلسة رسمی، به شرط آنکه کمتر از سی و هشت رأی نباشد تصویب میگردد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بنظر من این ماده زائد است و باید حذف شود.
کسانی که با حذف این ماده موافقند قیام فرمایند (اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة سی و هشت قرائت میشود: مادة 3
8ـ هرگاه اصلی از اصول در مجلس تصویب شد مجدداً قابل طرح در مجلس نمیباشد مگر بصورتی که در این آئین نامه پیشبینی شده باشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ موافقین نسبت به این ماده با بلند کردن دست موافقتشان را اعلام فرمایند (اکثر دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
مادة سی و نه قرائت میشود: مادة 39 ـ هر یک از نمایندگان در صورتیکه تخلف در اجرای نظامنامه داخلی مجلس را مشاهده نماید، و رئیس مجلس چنانچه لازم بداند به نماینده مزبور اجازه میدهد ظرف پنج دقیقه نظرات خود را به استحضار مجلس برساند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ مقصود اینست که اخطار نظامنامنهای هم باید کتبی باشد، چون قبلا معمول بود که شفاهاً میتوانستند اخطار نظامنامهای بدهند.
آقای دکتر آیت فرمایشی دارید؟ دکتر آیت ـ من معتقدم شفاهی هم باشد، برای آنکه تا بیاید بنویسید ممکن است موضوع منتفی بشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آیا با این اصلاح که کلمة شفاهاً هم اضافه شود موافقید؟ (همه موافق بودند) بنابراین عبارت به این صورت «...
در همان جلسه کتباً یا شفاهاً اعلام نماید» اصلاح میگردد.
موافقین نسبت به این مادة با اصلاح اخیر، قیام فرمایند.
(اکثر برخاستند) تصویب شد مادة چهل قرائت میشود: مادة 40 ـ هیچیک از نمایندگان مجلس حق مسکوت گذاشتن موضوع مطروحه در جلسه رسمی و یا جلسات کمیسیونهای مجلس را نخواهد داشت.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آیا کسی داوطلب توضیح دادن در این ماده است؟ آقای موسوی اردبیلی بفرمایید.
موسوی اردبیلی ـ ممکن است مسألهای مطرح شود، و یکنفر پیشنهاد مسکوت گذاشتن آنرا بنماید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ پس اگر اجازه بدهید کلمة «پیشنهاد» قبل از «مسکوت» اضافه شود.
با این اصلاح به این ماده رأی میگیریم، موافقین موافقتشان را اعلام بفرمایند.
(اکثر برخاستند) تصویب شد.
مادة چهل و یک قرائت میشود: مادة 41 ـ نتیجة رأی توسط رئیس مجلس به اطلاع نمایندگان حاضر در جلسه خواهد رسید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ موافقین نسبت به این ماده بابلند کردن دست موافقشان را اعلام بفرمایند (اکثر دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
مادة چهل و دو قرائت میشود: مادة 42 ـ اخذ رأی در مجلس بررسی نهائی قانون اساسی بر چهار قسم است:
1ـ رأی بابلند کردن دست.
2 ـ رأی با قیام و قعود.

3ـ رأی علنی با ورقه
4ـ رأی مخفی با ورقه.
نایب رئیس (بهشتی) ـ کسانکه با این ماده موافقند با بلند کردن دست موافقتشان را اعلام بفرمایند (اکثر نمایندگان دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
مادة چهل و سه قرائت میشود: مادة 43 ـ بطور کلی در تمام جلسات کمیسیونهای مجلس، اخذ رأی با بلند کردن دست صورت میگیرد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به این ماده نظری نیست؟ (اظهاری نشد)، موافقین با بلند کردن دست اعلام بفرمایند (اکثر دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
مواد چهل و چهار و چهل و پنج خوانده میشود: مادة 44 ـ در جلسات رسمی و عمومی، اخذ رأی با قیام وقعود انجام میگیرد.
مادة 45 ـ در صورتیکه رأیگیری با قیام وقعود و یا بلند کردن دست مشکوک تلقی شود، رأیگیری با ورقه و بطور مخفی صورت خواهد گرفت.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای طاهری اصفهانی فرمایشی دارید؟ طاهری اصفهانی ـ سئوالم این است که آیا رأی ممتنع رأی است یا لا رأی؟ در تصویب قانون اساسی نیاز به رأی چهل و نه نفر داریم، ولی موقعی که میگوئیم رأی ممتنع یعنی چه؟ ممکن است کسی که قیام نکرده موافق نباشد، ولی نظری نداشته و لا رأی است.
سنجش اکثریت شما نسبت به مخالفین است نه کسی که لا رأی است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ ما سه نوع رأی داریم.
یکی نصف بعلاوة یک کل نمایندگان، یکی هم اینکه اکثریت حاضر موافق باشند، و یکی هم رأی اکثریت که مشخص است.
و نوع چهارمی هم هست، و آن اینکه اگر مطلبی آراء بیشتری آورد، از هر نوع که بخواهد باشد، در میان مخالف و موافق یا ممتنع این هم قبول میشود.
طاهری اصفهانی ـ اگر رأی کمتر آورد چه؟ بیست نفر موافق را، با چهل نفر مخالف و ممتنع مقایسه میکنید؟ نایب رئیس (بهشتی) ـ برای قانونی شدن یک مطلب نصف بعلاوة یک رأی موافق لازم است، پس وقتی تعداد آراء موافق به حد نصاب نرسید، تصویب نمیشود.
بنابراین ما فقط تعداد آراء موافق را برای تصویب مطالبمان در نظر میگیریم.
اما موارد مشکوک، عبارت از این است که مطلبی در مجلس عنوان میشود که رویش حساسیتی وجود دارد که اگر رأی مخفی نباشد شخص نمیتواند نظریهاش را بیان کند.
سبحانی ـ مادة چهل و پنج قاطعیت ندارد در یک تبصره هم باید اضافه کنیم که ممتنع اثری در رأیگیری ندارد، یعنی اثر عملی ندارد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ با توجه به مجموع سخنان، مادة چهل و پنج را با اصلاحاتی که شده است تنظیم میکنیم.
پس به مادة چهل و چهار و چهل و پنج با توجه به اصلاحی اخیر و نیز تبصرة آن رأی میگیریم موافقین با بلند کردن دست موافقتشان را اعلام فرمایند (اکثر دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
مادة چهل و شش قرائت میشود: مادة 46 ـ بمحض اعلام اخذ رأی، رئیس عدة حضار را از روی تابلوی مخصوصی که در مجلس نصب است اعلام و بلافاصله اخذ رأی بعمل میآید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به این ماده نظری نیست؟ موافقین موافقتشان را اعلام بفرمایند.
(اکثر دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
مادة چهل و هفت قرائت میشود: مادة 4
7ـ ترتیب اخذ رأی با ورقه بقرار ذیل است: هر نماینده دارای سه نوع ورقه.
اول ـ ورقة سبز، دوم ـ ورقه زرد، و سوم ـ ورقة سفید است که سبز علامت مخالف ـ زرد علامت ممتنع ـ سفید علامت موافق میباشد.
هنگام اخذ رأی هر یک از نمایندگان، رأی خود را به منشی تحویل و منشی آراء جمع آوری شده را تسلیم نایب رئیس میکند.
آراء نمایندگان با نظارت رئیس و دبیر هیأت رئیسه توسط نایب رئیس شمارش و پس از تعیین عدة موافق و مخالف، توسط منشیان هیأت رئیسه صورت جلسه میشود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ اجازه بدهید از مادة چهل و هشت تا پنجاه و پنج نیز قرائت شود: مادة 48 ـ انتخاب هیأت رئیسه مجلس و همچنین انتخاب هیأت رئیسه کمیسیونهای مجلس با ورقه و به طور مخفی انجام میگیرد.
مادة 49 ـ رأیگیری مخفی با ورقه به شرح زیر است:
1ـ برای تعیین هیأت رئیسه دائم اجلاسة دورة مجلس بررسی نهائی قانون اساسی، رأیگیری در محل تریبون خطابه صورت میگیرد.

2ـ اسامی نمایندگان یکایک بترتیب ردیف دفتر حضور دبیرخانه مجلس، توسط یکی از منشیان هیأت رئیسه موقت، از روی برگ مخصوصی که برای همین کار اختصاص داده شده است خوانده میشود، و پس از آنکه حضور نماینده در مجلس معین شد، مقابل اسم او علامت گذارده میشود و توسط تندنویسان ثبت میگردد نمایندهای که نام او قرائت شده در محل تریبون خطابه حاضر میشود و در حالیکه رأی نوشته خود را تا کرده است، درون جعبهای که روی تریبون قرار دارد میاندازد.
نمایندگانی که به محل تریبون نروند و یا بروند ولی ورقة رأی ندهند و یا از جلسه مجلس خارج شوند، حضور آنان برای حصول اکثریت احتساب ولی رأی آنان ممتنع محسوب خواهد شد.

3ـ هنگام شمارش آراء در صورتیکه تعداد رأی داخل جعبه از تعداد اسامی ثبت شده در برگ مخصوص بیشتر باشد به تعداد، آرای آنان باطل میشود و در صورتجلسه قید میگردد.

4ـ سپس آرای مطابقت داده شده یکیک از داخل جعبه خارج و توسط نایب رئیس و با نظارت رئیس و دبیر هیأت رئیسه قرائت و توسط منشیان ثبت و در پایان اسامی و تعداد آراء صاحبان رأی در صورتجلسه قید میشود.

5ـ انتخابات تعیین هیأت رئیسه دائم مجلس، جمعی و با قید رئیس، نایب رئیس، دبیر، منشی اول و منشی دوم در مقابل اسامی انجام خواهد گرفت.
تبصره ـ در صورتیکه هر یک از اعضای منتخب که برای هیأت رئیسه تعیین شدهاند بلافاصله پس از رأیگیری استعفاء دهند و یا به علل دیگر حضور نیابند، به ترتیب نفرات بعدی حائز رأی بیشتر به جای آنان تعیین و صورتجلسه میشود.

6ـ حائزین اکثریت توسط رئیس موقت مجلس از پشت تریبون اعلام میشود.
مادة 50 ـ حفظ انتظام و امنیت بررسی نهائی قانون اساسی به عهدة رئیس و در غیاب او به عهده نایب رئیس است.
ماده 5
1ـ مخبرین جراید و فیلمبرداران و تماشاچیان با داشتن کارت مخصوص که با امضاء و مهر دبیرخانه ستاد مرکزی انتخابات صادر میشود و همچنین کارمندان دبیرخانه و مأمورین انتظامی در محلهای مخصوص، حق حضور در مجلس را خواهند داشت و باید در تمام مدت حضور در مجلس ساکن بوده و از هرگونه تظاهر و هیاهو خودداری نمایند و گرنه به دستور رئیس از مجلس اخراج میشوند.
مادة 52 ـ حمل هر گونه اسلحه برای کسانیکه وارد مجلس میشوند، به استثنای مأمورین انتظامی اکیداً ممنوع است.
مادة 53 ـ متظاهرین و هیاهو کنندگان باعث اغتشاش یا اختلال نظم مجلس شوند و یا نسبت به نمایندگان و هیأت رئیسه و کارمندان دبیرخانه مجلس توهین یا تهدید نمایند، به دستور رئیس مجلس توقیف و در صورتی که عمل آنها مستوجب تعقیب کیفری باشد، تسلیم مراجع صالحه دادگستری خواهند شد.
مادة 55 ـ جلسة اختتامیه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی با حضور دو سوم نمایندگان حاضر در مجلس (چهل و نه نفر) با اعلام رئیس مجلس تشکیل خواهد شد و پس از توزیع متن قانون اساسی و توضیح مطالب لازم توسط رئیس، نمایندگان حاضر در مجلس ذیل ورقه مخصوص تصویب قانون اساسی و صفحه مخصوص یک جلد از قانون اساسی را امضاء مینمایند، و رئیس مجلس پس از تکبیر، ختم دورة اجلاسیه مجلس بررسی قانون اساسی را اعلام میکند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ نسبت به موادی که خوانده شد رأی میگیریم.
موافقین با بلند کردن دست موافقتشان را اعلام بفرمایند (اکثر دستشان را بلند کردند) تصویب شد.
من بدین مناسبت از فرصت استفاده میکنم و به مخبرین محترم تذکر میدهم، که در نشر اخبار مربوط به مجلس وظیفه و مسؤولیت خطیر مطبوعاتیشان را با دقت بیشتری رعایت بفرمایند، که در خانم و آقایان نمایندگان مجلس واکنش نامطلوبی نداشته باشد.
امروز عنوان میشد که در رادیو و تلویزیون و روزنامهها و مجلات آن رویة مناسبی را که بتواند پاسخگوی خواست و نظرات عموم نمایندگان باشد، نمیبینند، که انتقادی است بر شما نمایندگان رسانههای گروهی که باید خودتان عملا این انتقاد را بر طرف کنید.
بنی صدر ـ مطالب بعضیها را سانسور میکنند و اصلا نمینویسند، مثل سخنان آقای مهندس سحابی را ولی مطلب دیگری را کامل و مفصل مینویسند.
یکی از نمایندگان ـ اصلا بعضی اوقات مطالب عوض میشود.
من در سخنانم گفته بودم که اقلیتهای مذهبی حق حیات دارند ولی در رادیو از قول من نقل کردند که اقلیتهای مذهبی حق جهاد دارند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ همه این فرمایشات آقایان تاییدی است بر این نکته که مخبرین جراید و رسانههای گروهی به وظیفة خود بیشتر آشنا باشند.
ضمنا مادة پنجاه و چهار را که خوانده نشد، خواهش میکنم قرائت بفرمائید.
مادة 54 ـ برای حضور هیأت وزیران و مدعوین دیگر در اجلاس مجلس بررسی نهائی قانون اساسی، یک ردیف صندلی مقابل جایگاه هیأت رئیسه اختصاص داده میشود و هیچیک از نمایندگان حق جلوس در آن صندلیها را نخواهند داشت.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بنظر من این ماده اصلا زائد است.
آیا کسی با این ماده موافق است؟ (کسی موافق نبود) این ماده حذف گردید.
مادة آخر بجای مادة حذف شده خوانده میشود: مادة 56 ـ دبیرخانة مجلس موظف است نسبت به چاپ و انتشار جزوه قانون اساسی به تعداد مورد لزوم اقدام و در سراسر کشور آن را توزیع نمایند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آیا این مسأله که دبیرخانه مجلس را موظف کنیم که قانون اساسی را به اندازة کافی تکثیر کند ضرورتی دارد؟ چون ممکن است یک بودجة زیادی برای اینکار لازم باشد، بعلاوه مؤسسات خصوصی هم میتوانند این کار را بکنند.
دکتر ضیائی ـ من موافق نیستم که از بودجة عمومی، قانون اساسی تکثیر شود.
شرکتهای انتفاعی خودشان میتوانند آن را تکثیر بکنند و در اختیار عموم بگذارند.
رشیدیان ـ من پیشنهاد میکنم که قانون اساسی در وسائل ارتباط جمعی به همة مردم تفهیم و تدریس شود.
چون به هر حال باید مردم در جریان امور مملکتی باشند.
دکتر قائمی ـ این وظیفه ما نیست که دبیرخانة مجلس را موظف کنیم قانون اساسی را تکثیر بکند.
وزارت کشور خودش در این مورد میتواند تصمیم بگیرد.
هاشمی نژاد ـ منهم معتقدم که باید کاری کرد جلوی سود جوئیها گرفته شود.
فاتحی ـ شایسته است که قانون اساسی در دسترس فرد فرد ملت قرار گیرد.
طاهری اصفهانی ـ مطلبی را میخواستم عرض کنم و آن اینست که شنیدم ده میلیون تومان اعتبار برای هزینة این مجلس در نظر گرفته شده، اعلام بفرمائید که شاید یک هزارم آن هم خرج نشود زیرا این در حقیقت اتهامی نسبت به همة ما میباشد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ لازم میدانم از طریق همه رسانههای گروهی و جراید به اطلاع عموم ملت ایران برسانم که ما ترجیح میدادیم محل گرد همائیمان اینجا نباشد و در محلی ساده و دور از تشریفات معمولی تشکیل گردد و من خودم به دولت پشنهاد کردم که این مجلس خبرگان در جائی برگزار شود که متناسب با خانة ملت باشد، ولی گفتند از نظر تجهیزات و تدارکات و بلندگو و انتشار اخبار و سایر وسایل، اگر در جای دیگر باشد، مستلزم هزینههای جدیدی خواهد بود.
به همین جهت این مکان انتخاب شده است، و شاید انتخاب آن خودش به مصلحت اقتصادی ملت باشد.
به هر حال اگر ملت ما دلیل دولت را بپذیرد، ما هم میپذیریم و قلبا از اینکه مجلس خبرگان در چنین جائی برگزار میشود، مخالفیم.
و اما در مورد ده میلیون تومان بودجهای که برای مخارج مجلس خبرگان عنوان شده است عرض کنم که این صرفاً اعتباری است که اگر هزینههائی پیش آمد قبلا اعتبار آن پیش بینی شده باشد، بخصوص که به هر حال برگزاری مجلس، خودش هزینههائی را دارد، و گرنه من مطئمئن هستم که این مجلس با هزینة بسیار ناچیزی بپایان خواهد رسید و نمونهای از علاقة شدید همة ما به صرفه جویی هر چه بیشتر از بودجة بیت المال خواهد بود.
این مورد تأیید همة نمایندگان است آیا اینطور نیست؟ (نمایندگان ـ تأیید میشود) این تایید یکپارچه دوستان موید آنست که دوستان میخواهند ملت عزیز ایران بداند که در برابر فداکاریهای شما ملت عزیز خدمت بسیار ناچیزی است که انجام میگیرد، گر چه مساله قانون اساسی برای ملت سرنوشت ساز است ولی نمایندگان شما در برابر این خدمت هم مسلما هیچگونه پاداش مالی دریافت نخواهند کرد (صحیح است) بنابراین هزینهها صرفاً هزینههائی است که در مورد خدمات باید صرف شود، یا احیاناً پذیرائیهای بسیار سادهایست که ظهر یا شب هنگام افطار انجام میگیرد، و یا تهیة کاغذ و نوشتافزار و چیزهائی در همین ردیف که حتماً مبلغ آن خیلی کم است.
طاهری اصفهانی ـ در مورد پذیرائی هم فکر میکنیم همة نمایندگان حاضرند پول چایشان را هم از جیب بدهند که لطمهای به بودجة بیت المال نخورد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ البته حاضر هستیم ولی ممکن است آنوقت به ملت بربخورد که از یک پذیرائی ساده هم امتناع کردهایم.
کیاوش ـ دولت در هتلها برای آقایان جا در نظر گرفته ولی میدانیم که هیچکدام از نمایندگان استفاده نکردهاند، و ما روی همین فرشها میخوابیم و کار میکنیم و البته افتخار هم میکنیم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بلی درست است، باز به اطلاع همه میرسانم که ما نمایندگان برای اینکه ظهر و شب اینجا باشیم و خدمتی بکنیم همین جا، در همین سرسراها و سالنها مینشینیم و کار میکنیم.
یکی از نمایندگان ـ من معتقدم دولت بودجه را پس بگیرد، ما میتوانیم مثل همیشه به مسجد برویم.
طاهری ـ همة نمایندگان میخواهند این بودجه به بیت المال برگردد.
ضمنا پیشنهاد میکنم در صورتیکه فردا رؤیت هلال شد، همه بدیدن امام برویم.
حسین هاشمی ـ عنوان اعتبار ولو خرج هم نشود، مفتاح اعتبارات دیگری است برای مجالس دیگر قانون گذاری و سمینارها و کنفرانسها، و اگر قرار است پیشگیری شود، مجلس خبرگان باید جلوی اینگونه اعتبارات را بگیرد.
رشیدیان ـ بعقیدة من این اعتبار را به برادران روستائی و کشاورزان و گرسنگانی که در میان جامعه هستند بدهید، ما حاضریم توی پارکهای شهر هم مثل یک مسافر بخوابیم و بیک افطاری و سحری ساده هم اکتفا میکنیم.
دکتر شیبانی ـ من مخالفم، مقررات اداری ایجاب میکند که بودجهای در نظر گرفته شود، و اگر خرج نشد آنوقت مسترد شود.
نمیشود بودجهای در نظر نگیرید زیرا بعد اگر مخارجی پیش آمد آنوقت لنگ میمانید.
دکتر بنی صدر ـ ما آنچه از جیبمان هم میدهیم، متعلق به ملت است.
حجتی کرمانی ـ در جواب آقای دکتر شیبانی عرض میکنم که اعتبار با چه مقیاسی؟ با مقیاس طاغوتی یا مردمی؟ این در حقیقت توهینی بما میباشد.
دکتر آیت ـ این بودجه مختص نمایندگان نیست، نمایندگان که همه صرف نظر کردهاند، ولی آیا به هر حال برپائی چنین مجالسی خرج ندارد؟ عرب ـ فرِ ما با نمایندگان سابق اینست که آنها به روال طاغوتی رفتار میکردند و ما به روال اسلامی و حاضریم بدون ادعا با کوچکترین هزینه به مردم خدمت کنیم.
حجتی کرمانی ـ من پیشنهاد میکنم که این بودجه کلا برگردانده شود زیرا اینجا هیچ هزینهای نداریم، ما حاضریم برای تکثیر جزوهها و صورت جلسات هم از جیبمان پول بدهیم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بودجه که برگشتی نیست.
ان شاء الله تواضعمان به تظاهر تبدیل نشود.
من بار دیگر به اطلاع همة مردم میرسانم که نمایندگان از این بودجه استفادة شخصی نمیکنند و هر مقدار هم که لازم باشد به مصارف دیگر که قبلا عرض شد، برسد با نهایت صرفهجوئی خواهد بود.
رشیدیان ـ آقای رئیس شمابه آقای حجتی توهین فرمودید، از ایشان معذرت بخواهید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ در مورد مادة پنجاه و شش ده نکته است
1ـ سند قانون اساسی را یک مقداری در همین جا تکثیر کنند.
2 ـ اگر رفراندوم مطرح نبود ما میتوانستیم تکثیر را به روال عادی بگذاریم ولی با فرض اینکه باید رفراندوم شود، شاید این تعهد که ما باید آن را به حد کافی چاپ کنیم، منطقی به نظر برسد.
منتها قید کنم که در حداکثر صرفهجوئی باشد.
این دو نظریه بود که از جمعبندی مطالب دوستان، من عرض کردم حالا نسبت به نظریه اول که دبیرخانه مجلس، قانون اساسی را به تعداد معین ـ مثلا ده هزار نسخه ـ چاپ بکند، موافقین با بلند کردن دست رأی خود را اعلام بفرمایند.
(اکثر دست بلند کردند) این پیشنهاد قبول شد.
پس در متن مادة پنجاه و شش بجای عبارت «به تعداد مورد لزوم اقدام و در سراسر کشور توزیع نماید» عبارت «به تعداد ده هزار نسخه اقدام نماید» اصلاح میشود.
نظریة دوم این بود که قانون اساسی در حد لزوم برای رفراندوم چاپ شود.
موافقین با این پیشنهاد دستشان را بلند کنند (کسی دستش را بلند نکرد) رد شد.
بدین ترتیب آئیننامه با توجه به اصلاحاتی که در آن بعمل آمد، تصویب شد.
ضمنا پیشنهادهائی از طرف آقایان: مقدم مراغهای، میرمرادزهی و ربانی شیرازی دربارة مصونیت نمایندگان این مجلس رسیده است که خوانده میشود: پیشنهاد.
(در مورد مصونیت پارلمانی اعضاء مجلس مادهای در آئیننامه منظور شود.
بدین ترتیب که نمایندگان مجلس را نمیتوان به مناسبت عقایدی که در مجلس اظهار میکنند ـ در مقام ایفاء نمایندگی ـ تعقیب کرد.
حتی تا پایان دوره این مصونیت را در خارج داشته باشند).
حمید الله میر مراد زهی به منظور رعایت آزادی بیان مادة زیرا در جهت تصویب پیشنهاد مینماید: (بهیچ عنوان و بهیچ دست آویز کسی بدون اطلاع و تصویب مجلس خبرگان در مدت نمایندگی حق تعرض به اعضای آنرا ندارد.
نمایندگان مجلس و یا کارشناسانی را که طبق پیشبینی در آئیننامه از آنان برای تبادل نظر دعوت میشود به سبب اظهارات و نظرات نمیتوان تعقیب نمود اگر احیاناً یکی از اعضای مجلس خبرگان علنا مرتکب جنحه و جنایاتی شود و در حین ارتکاب جنایت دستگیر گردد، تعقیب او باید به اطلاع مجلس خبرگان برسد.)
رحمت الله مقدم مراغهای (نمایندگان مجلس خبرگان در بیان اظهارات خود آزادند و کسی از این جهت نمیتواند آنها را مورد مؤاخذ قرار دهد.)
ربانی شیرازی نایب رئیس (بهشتی) ـ این پیشنهاد چون خیلی روشن نیست من آنرا تکمیل میکنم، بدین ترتیب که نمایندگان مجلس بررسی قانون اساسی بعنوان اظهاراتی که در زمینة قانون اساسی اینجا میکنند، بهیچ عنوان نباید تحت تعقیب قرار بگیرند، اما اگر خلافی خارج از اینجا مرتکب شدند میتوان آنها را تعقیب کرد.
چون مصونیت دو بخش دارد: یکی مربوط به اتهامات سمت نمایندگی است، و یکی مربوط به سمت شخصی (ربانی شیرازی ـ پیشنهاد من اعم است) البته پیشنهاد دیگری هم آقای مراد زهی دارند در همین زمینه و مشابه پیشنهاد قبلی که مادهای بگذرد، که نمایندگان از هرگونه تعقیب حقوقی و جزائی که مانع انجام کارهای نمایندگی آنها باشد، مصون باشند، مگر با سلب مصونیت از طرف مجلس و با رأی مجلس.
پرورش ـ اگر میخواهید که قوانینی تصویب کنید که با روح اسلام مطابقت داشته باشد، دیگر اصلا مصونیت و سلب مصونیت معنی ندارد.
بنی صدر ـ کسی که میخواهد بیاید اینجا باید کاملا در آنچه میگوید آزاد باشد زیرا کافی است در بیرون اتهامی وارد کنند و نمایندهای را جلب کنند، آنوقت چه باید کرد؟ شما باید آزادی ما را تأمین کنید تا بتوانیم آزادانه عقایدمان را بگوئیم.
مردم رأی دادهاند و ما آمدهایم اینجا تا در جهت آنها کار کنیم.
خوب، اگر پاپوش درست کردند و نمایندهای دستگیر شد، تا بیایند و به اتهامش رسیدگی کنند، دورة مجلس تمام شده، آنوقت حقوِ مردمی که به او رأی دادهاند چه میشود؟ چنانچه قبلا هم رضا خان و شاه سابق همین پاپوشها را درست میکردند و نماینده یا نمایندگان مورد نظر را دستگیر میکردند و وقتی کار از کار میگذشت، آن وقت آزادشان میکردند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ مثل اینکه برداشت آقایان غیر از آنچیزی است که در دنیا معمول است.
مصونیت بدین معنی نیست که نماینده تافتة جدا بافته است، بلکه بدین معنی است که چون این نماینده در معرض اعمال غرضها بیش از دیگران قرار میگیرد، و چون با هر اعلام جرمی ممکن است دادستان او را توقیف کند، میخواهند که اعلام توقیف آسان نباشد، وگرنه اگر دادگاهی حکم صادر کرد، که البته اجرا میشود.
این مسأله ناظر بوضع فعلی است، چون در شرایط فعلی، از طریق همین مقررات جاری، با یک اعلام جرم از طرف دادستان میشود نمایندهای را توقیف کرد.
مکارم شیرازی ـ چون شایعه سازان در داخل و خارج اخیراً میگویند که آزادی نیست اگر این این ماده مطرح نمیشد، مسألهای دیگر بود ولی حالا که مطرح شده باید بررسی کنیم، وگرنه میگویند مجلس به مصونیت رأی نداد.
بنابراین بعقیدة من زود از این مساله نگذریم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ چون ده دقیقه از وقت مجلس گذشته و پیشنهاد آقای مکارم هم به نظر من پیشنهاد بجائی است، خوب نیست این ماده را شتابزده بررسی کنیم.
بنابراین بقیه بحث در این باره را به جلسة بعدازظهر موکول میکنیم.
آقای منتظری فرمایشی دارید؟ منتظری ـ چون ما باید در اینجا حضور پیدا کنیم و کارمان را ادامه بدهیم، سه نفر از دوستان آقایان: دستغیب ـ صدوقی و روحانی، بنمایندگی از طرف مجلس خبرگان در مجلسی که به مناسبت شهادت برادران پاسدارمان در کردستان و پاوه، امروز عصر در مسجد استاد مطهری منعقد است، شرکت میفرمایند.

6ـ پایان جلسه نایب رئیس (بهشتی) ـ با اجازه دوستان این جلسه را ختم میکنیم و جلسة بعدی ما ساعت پنج بعدازظهر امروز خواهد بود.
(جلسه ساعت سیزده و ده دقیقه پایان یافت) نایب رئیس مجلس بررسی نهائی قانون اساسی ـ دکتر سید محمد حسینی بهشتی