جلسه دهم 12 شهریور 1358

جلسه ساعت شانزده و سی دقیقه روز دوازدهم شهریورماه 1358 هجری شمسی برابر با یازدهم شوال المکرم 1399 هجری قمری به ریاست آقای دکتر سید محمد حسینی بهشتی (نایب رئیس) تشکیل شد.

فهرست مطالب
1ـ اعلام رسمیت جلسه
2ـ ادامه بحث پیرامون اصل دوم پیش نویس قانون اساسی
3ـ پایان جلسه دبیرخانه مجلس بررسی نهائی قانون اساسی

[----------------------------------------------------------------------]

اعلام رسمیت جلسه نایب رئیس (بهشتی) ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در این لحظه که نمایندگان در حال تشریف آوردن هستند جلسه با حضور پنجاه و دو نفر رسمی است.
آقای منتظری بفرمائید.
منتظری ـ اعوذبالله من الشیطان الرجیم.
بسم الله الرحمن الرحیم.
قبل از اینکه جناب آقای بهشتی جلسه را اداره کنند، من یک تذکری به رسانههای گروهی دارم و آن این است که تقاضا میکنم که گفتههای من در رسانه های گروهی منعکس شود.
این آقایان توجه داشته باشند که سبک بحثهائی که در حوزههای علمیه معمول است، با سبک بحثهائی که در دانشگاه وجود دارد تفاوت دارد و ما خوشبختانه امروزه در روزنامه ها میبینیم که خیلیها پیشنهاد میکنند که همان سبکی که در حوزه های علمیه متداول است، در دانشگاهها نیز پیاده شود.
در حوزه های علمیه معمول است که یک مسأله مطرح میشود و افراد مختلف در آن مساله اظهارنظر میکنند و همه کسانی که اظهارنظر نمیکنند نه اینکه مراد این است که صددرصد صحیح است بلکه برای اینکه مساله پخته شود و تمام حدود و جوانب آن رسیدگی شود و جنبه تقلیدی نداشته باشد، بلکه تقارب افکار بشود و با برخورد افکار مختلف یک مساله پخته و کاملی از آب درآید.
بهمین جهت استاد مسألهای را مطرح میکند و شاگردها اشکال میکنند و بعد استاد جواب میدهد و بعد شاگردان دیگر یک اشکال میکنند و بسیاری از نظرات جنبه پراتیک ندارد بلکه جنبه تئوری دارد و بعد نتیجه قطعی بصورت یک مساله نوشته میشود.
این سبکی است که در حوزههای علمیه متداول است و چون آقایان علمائی که در این مجلس خبرگان تشریف دارند، به سبک حوزههای علمیه آشنائی دارند، بنابراین ممکن است مسالهای را یک نفر عنوان کند بخاطر اینکه در اطرافش گفتگو شود و بعد دیگری بعنوان اعتراض نکتهای را ذکر میکند و باز دنبالش شخص دیگری نکته دیگری را ذکر میکند که این تقریباً همان سبکی است که در حوزههای علمیه معمول است از آقایانی که متصدی رسانههای گروهی هستند تقاضا میکنم اگر میخواهند صحبتهای این جلسه را در خارج منعکس بکنند، بطور کامل منعکس کنند زیرا بعضی از نمایندگان گله کردهاند که کسی بعنوان اشکال مطلبی را گفتهاست و این مطلب را در رسانههای گروهی منعکس کردهاند و جوابهائی که دیگران به این اشکال دادهاند منعکس نکردهاند و چه بسا مردم در خارج به اشتباه نیفتد.
بنابراین اگر بناست که صحبتهای این جلسات منعکس شود، تمام صحبتهای علمی اعم از سؤال و جواب در خارج منعکس شود تا کسی به اشتباه بیفتد چون بعضی از نمایندگان اعتراض کرده بودند، من بعنوان ریاست جلسه وظیفه داشتم این اعتراض نمایندگان را منعکس کنم و امیدوارم که از این به بعد وضع مجلس خبرگان مطابق نظر آقایان نمایندگان در رسانههای گروهی منعکس شود.

2ـ ادامه بحث پیرامون اصل دوم پیشنویس قانون اساسی نایب رئیس (بهشتی) ـ اکنون عده نمایندگان حاضر در جلسه به شصت و پنج نفر رسیده است و ما میتوانیم با حضور عدة بیشتری از نمایندگان کارمان را انجام دهیم.
دستور جلسه ادامه بحث و بررسی پیرامون اصل 2 پیشنهادی گروه اول است که خدمت آقایان هست و اصل پیشنهادی به آن صورتی که از طرف گروه اول مطرح شده قرائت میشود: اصل
2ـ جمهوری اسلامی نظامی است توحیدی بر پایه: ـ ایمان به خدای یکتا و عدل او در تکوین و تشریع و اختصاص حاکمیت و تشریع به او.
ـ اعتقاد به وحی الهی و نقش بنیادی آن در بیان قوانین.
ـ اعتقاد به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان و التزام قلبی و عملی او به احکام و قوانین.
ـ امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن بر تداوم اسلام انقلابی.
ـ کرامت ارزش والای انسان و پرورش گوهر الهی نهفته در او.
ـ آزادی و اختیار انسان در ساختن سرنوشت خویش.
ـ قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هر گونه ستمگری و ستمکشی.
ـ مسئولیت انسان و جهاد او در راه تکامل خودو دیگران.
ـ اجتهاد انقلابی و پویای متخصصان در فهم کتاب و سنت.
ـ استفاده کامل از علوم و فنون پیشرفته و تجارب بشری.
دیروز پیرامون فرازهای مختلف این اصل پیشنهادی بحثهائی شد که نظرات گروهها تنظیم و تکثیر شد و خدمت دوستان داده شده است.
نظرات گروه شمارة دو را که ملاحظه میفرمائید اصل پیشنهادی را به یک اصل فشردهتر و دارای چهاربند تبدیل کردهاند.
گروه سه پیشنهاد کردهاند بعضی تعبیرها اضافه شود و بعضیها تغییر پیدا کند.
گروه چهار بجای این اصل پیشنهادی، پیشنهاد جدیدی دادهاند با برخی تغییرات.
گروه پنج بجای اصل پیشنهادی، پیشنهادی دادهاند که در صفحه دو ملاحظه میفرمائید.
گروه شش هم پیشنهاد جدیدی دادهاند و از گروه شش آقای غفوری پیشنهادی دادهاند که در صفحه دو ملاحظه میکنید.
گروه هفت پیشنهاد تازهای داده بودند ولی باز پیشنهادشان را که در صفحه سه است تغییر دادهاند و در صفحه الحاقی جداگانه خدمت همه نمایندگان هست.
یکی از نمایندگان ـ به همه ندادهاند.
نایب رئیس (بهشتی) ـ خیلی خوب میتوانیم بخوانیم.
فاتحی ـ من با همان پیشنهاد اولی موافق هستم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بلی به استثنای آقای فاتحی که میفرمایند من با همان پیشنهاد قبلی موافق هستم در ادامه کارمان در مورد کسانیکه نظر جزئی دادهاند در هر فرازی که مطرح میکنم نظر اصلاحیشان را طرح خواهیم کرد.
اگر نظر اصلاحی احتیاج به استدلال و توضیح خاصی داشته باشد، از نمایندگان گروهها دعوت میکنیم که توضیح بدهند.
ولی گروهائی که پیشنهاد جدید دارند خواهش میکنم با ترتیبی که صدا میکنم هر گروه یکنفر را که قبلا انتخاب کرده است اینجا بفرستد و دلایل تغییر متن پیشنهادی گروه یک را به این متن، به صورت خیلی فشرده بیان کند.
لازم به تکرار نیست که بحثها باید بدون مقدمه و مؤخره و صرفاً در حدود متن دستور جلسه و در حد اعلای اختصار باشد.
از نماینده گروه دو خواهش میکنم چون متن جدیدی پیشنهاد کردهاند برای توضیح تبدیل متن قبلی به متن پیشنهادی تشریف بیاورند.
آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
دوستان ما در گروه شمارة دو عقیدهشان بر این بود که اولا ذکر تمام مواد اصول دین به صورت جداگانه لزومی ندارد و میشود تمام اینها را جمع و جور کرد و به این صورت نوشت که «جموری اسلامی نظامی است الهی بر پایه عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان به منظور رسیدن به اهداف زیر» بنابراین اصل دوم و اصل سوم درهم ادغام میشود و آن اصول که پایه ذکر شده است، در یک جمله، همان جملهای که جلوی چشم آقایان است، بر «پایه عقایدی اسلامی» خلاصه شده است و آن چیزی که بعنوان اصل سه داده شده است آنهم بعنوان هدف در ذیل همین اصل نوشته میشود.
این نظری است که دوستان ما در این گروه داشتهاند و البته تغییراتی در همین جملهها داده شده که اینها پیچیده و نامفهوم برای عموم بوده و به این جهت سبب شده است با اصل سه خدمت آقایان ارائه کنند.
بنده چون خودم عضو گروه دو هستم یک نظری هم ضمیمه گروه داشتم آنرا هم اضافه میکنم وخلاصهاش این است که دیروز اشکالی به اصل دو شد که آن اشکال جواب داده نشد.
اصل دو مرکب است از سه قسمت پایهها و هدفها و روشها.
همة اینها در اصل دو مخلوط شده است و آن قسمتی که مربوط به پایه است همان اصول اعتقادات اسلامی و آزادی بشر و کرامت انسان است و آن قسمتی که مربوط به روش است استفاده از اجتهاد و استفاده کردن از علوم انسانی است و آن قسمتی که مربوط به هدف است از قبیل قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی است پس این اصل دو ترکیبی است از پایهها و روشها و هدفها که باید کاملا از هم تفکیک شود.
و توضیحاتی که دیروز گروه یک برای دوستان ما دادند قانع کننده نبود.
برای تفکیک اینها بهتر است که ما پایه و هدفها را از هم جدا کنیم و روش را هم جدا کنیم و ضمناً ما نمیخواهیم کتاب فلسفه بنویسیم.
رئیس (بهشتی) ـ آقای مکارم فقط درباره تبدیل توضیح بفرمائید.
یعنی توضیح بفرمائید که علت تبدیلها چیست؟ مکارم شیرازی ـ در تبدیلها کلمه تشریع و کلمه تکوین و کلمه پویا و گوهر انسانی که جنبه فلسفی داشته است برداشته شد و همانطور که بعضی از آقایان گفتند، اینها الفاظ مبهمی است و بدرد کتاب فلسفه میخورد و بدرد قانونی که همه باید بفهمند، نمیخورد و بعلاوه فردا در دبستان یا حداقل دبیرستان باید تدریس شود.
بنابراین همه الفاظ دو پهلو و مبهم و نامفهوم در سطح عموم باید برداشته شود و بین آن سه جنبه هم تفکیک بشود، تا اینکه بصورت کاملی در بیاید.
چون وقت کم است بیش از این دیگر عرضی ندارم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ ملاحظه میفرمائید که گروه دو بر اساس آنچه آقای مکارم توضیح دادند، خواستهاند بجای اصل دوم پیشنهادی گروه اول و اصل سوم پیشنهادی آقای دکتر غفوری اینطور نوشته شود «جمهوری اسلامی نظامی است الهی بر پایه عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان به منظور رسیدن به اهداف زیر»
1ـ پرورش و تکامل انسانها در همة زمینههای مادی و معنوی و جهاد هر انسان در راه پیشرفت خود ودیگران.

2ـ برقراری قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هرگونه ستمگری و ستمکشی.

3ـ آزادی و استقلال انسانها.

4ـ استفاده کامل از تمام علوم و فنون گذشته و تجارب سودمند بشری در پرتو اجرای تعالیم اسلام.
اینها بعنوان هدفها اعلام شده است و پایه بصورت فشرده عقاید اسلامی و کرامت و ارزش انسان.
گروه سه هم توضیحاتی دادهاند که در بررسی یکایک فرازها مطرح میکنیم.
گروه چهار بجای اصل پیشنهادی، اصلی را پیشنهاد کردهاند که از نماینده آنان خواهش میکنم برای توضیح فشردهای تشریف بیاورند.
آقای یزدی بفرمائید.
یزدی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
تصمیمی که در خدمت رفقا گرفته شده است این است که اصل پیشنهادی گروه اول عیناً مورد قبول است ولی فقط اصلاحاتی در آن انجام شده است.
یکی کلمه توحید است که با توجه به مطلبی که دیروز بحث شد و نباید تکرار شود فقط به اینصورت در میآید که جمهوری اسلامی نظامی است که باید بر پایه و مطالب زیر ذکر شود.
مساله دوم این بود که اگر قرار است به عدل اشاره شود باید شعاع عدل بطور سریع بحث شود و اگر قرار است بطور کلی اشاره شودکافی است که گفته شود ایمان به خدای یکتای عادل یا خدای یکتا و عدل و مساله تسلیم در برابر او باشد اضافه شود برای اینکه روح اسلام را طبق آیه شریفه مساله تسلیم نشان میدهد.
موضوع دیگری که درخدمت رفقا تصمیم گرفته شد، مساله قسط و عدل بود که در اینجا ذکر شده که در ردیف اهداف بیاید و چون اینجا بعنوان زیر بنا و جهانبینی ذکر شده آن شبههای هم که آقای مکارم فرمودند، جواب داده شده است.
از نظر ما و رفقای ما جوابش همان بود که بحث شد که منظور از این اصل جهان بینی اسلام است و اگر جهانبینی باشد همه اینها تحت این عنوان میآید، منتها قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی به ردیف اهداف برود و دراصل سوم ذکر شود.
مساله دیگر این بود که درباره اجتهاد انقلابی که دیروز بطور مفصل بحث شد،گفته شود اجتهاد زنده و مستمر متخصصان در فهم کتاب و سنت پیغمبر اکرم(ص) و ائمه معصومین (ع) و در پرانتز بعنوان توضیح اضافه شود «کتاب و سنت».
در قسمت «استفاده کامل از علوم و فنون» یک کلمه «سودمند» اضافه شود.
منتظری ـ بدون هیچ وابستگی هم دنبالش اضافه شود.
نایب رئیس (بهشتی) ـ بلی آنهم اضافه میشود.
در حقیقت کار گروه چهارهم این بود که اصل پیشنهاد را با یک مقدار تغییرات پذیرفتهاند ولی آقای منتظری بعنوان یک فرد از این گروه تذکراتی داشتند که جزئی است و در موقع تصویب هر بند خدمتتان توضیح داده خواهد شد.
گروه پنج طرح جدیدی پیشنهاد کرده که از نماینده گروه پنج خواهش میکنم برای توضیح دلیل تغییر این طرح به طرح جدید تشریف بیاورند.
آقای مهندس سحابی بفرمائید.
مهندس سحابی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در پیشنهادی که در گروه پنج مطرح شد و تقریباً به تصویب همه رسید یعنی طبق نظر همه اعضای گروه پنج تهیه شد دو نکته مورد نظر قرار گرفت یکی اینکه در قانون اساسی به طور کلی جای تفصیل و توضیح نیست زیرا قانون اساسی بیشتر اصول کلی را بیان میکند و دوم اینکه در فصل کلیات و اهداف که فصل اول قانون اساسی است مطالب باز هم باید کلیتر بیان شود و زیاد وارد جزئیات و تفصیلات نشود و بسیاری از تفصیلا و جزئیات که در فصل اهداف و کلیات گفته میشود، تفصیل آنها در اصول دیگر قانون اساسی میآید و در فصل مقدمه و اهداف بیشتر کلیات و اصولیترین مطالب که جهان بینی و ایدئولوژی است که حاکم بر تدوین کنندگان این قانون اساسی بوده و یا اندیشه حاکم بر ملت است، باید به طور مختصر و فشره جمعآوری شود و در فصل مقدمه و کلیات میآید.
به این جهت در فصل کلیات، اساسیترین نکات ایدئولوژی وجهان بینی بطور فشردهای باید بیاید.
نکته دوم اینکه ما در پیش نویس قانون اساسی که از قبل منتشر شده بود و در دست داشتیم همین اصل دو در آنجا بنحو فشردهتر و موجزتر مطالبی را که در اصل دو پیشنهادی گروه اول آورده شده، بیان کرده است که خیلی کلیتر و مناسبتر است و بهمین جهت ما اصل دو را که در پیشنویس قانون اساسی بود مبنا قرار داده و اصلاحاتی در آن انجام دادیم و چند لغتش را جابجا و یاعوض کردیم و به صورت آن اصلی در آمد که خدمتتان هست و میخوانید و اگر اجازه بدهید من هم یکدفعه بخوانم.
رئیس (بهشتی) ـ بلی بخوانید.
مهندس سحابی ـ پیشنهاد گروه پنج این است: «جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر توحید و دیگر عقاید و اصول اسلامی با تکیه بر ارزش و کرامت انسان و مسئولیت او درباره خویش و جامعه و نقش بنیادی تقوا در رشد او و نفی هرگونه ستمگری و ستمکشی داخلی و خارجی و ضرورت استفاده از دستاوردهای سودمند علوم و فرهنگ بشری با التزام به تعالیم حیات بخش اسلام».
به نظر میرسد این چند جمله مجموعه تفکر تدوین کنندگان قانون اساسی را بیان میکند و در عین حال کلیت هم دارد و از اختصار و ایجاز هم برخوردار است بهمین جهت به نظر ما بجای اصل پیشنهادی گروه یک ما همین چند سطر را بگذاریم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ آقای کرمی از گروه پنج در پیشنهاداتشان نوشتهاند یا اصل سوم با اصلاحات موضعی و خاصی که اینجا نوشتهاند مطرح شود و یا بر طبق آنچه گروه پنج پیشنهاد کرده ولی با بعضی تغییرات که آن تغییرات را بعداً موقعی که خواستیم آنرا مطرح کنیم خودشان توضیح خواهند داد.
کرمی ـ آن چیزی که جناب آقای سحابی گفتند هدف بنده است ولی آنچه که گروه اول تصویب کردند با آن یادداشتهائی که بنده دادهام اگر اصلاح بشود من رأی میدهم در غیر این صورت رأی نمیدهم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ و آن یادداشتها را اینجا میخوانم که معلوم باشد چیست «جمهوری اسلامی نظامی توحیدی» «به معنای» بجای «برمبنای» و اضافه کردن «مطلق» به «حاکمیت» و بعد اضافه کردن «الهی» به دنبال «احکام و قوانین» در فراز خودش «و امامت و رهبری مرجع دینی» در آن بند «آزادی انسان با مکلف بودنش» و بجای «انقلابی» کلمة «اجتهاد صحیح».
این اضافاتی است که ایشان نوشتهاند و اگر اصلاح شود رأی مثبت میدهند.
آقای طاهری نوشتهاند «متأسفانه نظریه گروه سه آن طور که منظور بوده نوشته و ارائه نشده است» آقای طاهری منظورتان این است که متن تکثیر شده آنطور که منظور بوده ارائه نشده؟ یعنی چیز علاوهای بوده است؟ طاهری ـ بلی.
نایب رئیس (بهشتی) ـ این موضوع را بعداً به شورای هماهنگی بفرمائید و ضمنا موقعی که مطرح میشود تشریف بیاورید که نظرتان را بهتر بیان کنید.
گروه شش باز بجای اصل پیشنهادی توسط گروه اول، اصل جدیدی پیشنهاد کردهاند که خواهش میکنم نماینده گروه شش برابر توضیح تشریف بیاورند آقای دکتر ضیائی بفرمائید.
ضمناً توضیح میدهم که تعداد نمایندگان در حال حاضر هفتاد و یک نفر میباشد.
دکتر ضیائی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
دیروز مطالبی در دفاع و انتقاد از اصل دو پیشنهادی قانون اساسی بیان شد.
اصولا من با این نظر که تمام اینها باید در مقدمه ذکر شود با سروران عزیز موافق بودم.
چون قانون آن است که یقه بگیر و تکلیف آور باشد، به هر نحوی به یکی از احکام خمسه.
اصل اول و دوم و سوم پیش نویس بعنوان بیان تکلیف برای دولت نیست ولی اگر قرار شد که بعنوان اصل در قانون اساسی ذکر شود باید به این نکتهها توجه داشت که گنگ و مبهم و قابل تغییر نباشد.
راجع به جمهوری اسلامی که بر پایه عقاید اسلامی بنا شده است، اعلان بعضی از کشورها که با حقیقت اسلام جنگ دارند و خودشان را به عنوان کشور اسلامی معرفی کردهاند مثل کشور لیبی و یا کشور اسلامی زمان سابق (طاغوت) که مثل یک کشور اسلامی میان مردم جلوهگری میکرد در حالی که ضد اسلام بود.
بنابراین باید ذکر شود که نظام جمهوری اسلامی روی قرآن و سنت پیغمبر اکرم و ائمة اطهار بنا شده است که پایه است.
و اما در مورد اهداف باید عرض کنم که چون تیتر همیشه حاوی مطالبی است که به عنوان دلالت التزامی باید گویای آن باشد، گرچه به فرمایش جناب آقای مهندس سحابی مطالبی در عناوین اصول ذکر شده است اما وقتی که این اصل را به عنوان مقدمه قانون اساسی در اصل دوم و سوم قانون اساسی ذکر کردیم بعنوان جهانبینی نظام جمهوری اسلامی باید بعنوان تیتر همه مطالب را در برداشته باشد.
به این جهت گروه ششم این مطالب را بترتیبی که خدمت آقایان هست پیشنهاد کرده است که با توجه به نقصهائی که به نظر ما رسید، آنرا تکمیل کردهایم به این ترتیب که «جمهوری اسلامی نظامی است که بر پایه قرآن و سنت پیغمبر اسلام و ائمه اطهار بنا شده است»، و اصولا جمهوری اسلامی یعنی همان و برای تحقق بخشی اهدافش شامل روشهای زیر است:
1ـ تحکیم مبانی اعتقادی اسلامی.

2ـ اعتقاد به رهبری مستمر در مسیر تداوم انقلاب اسلامی یعنی در هر زمان باید یک رهبر برای تداوم انقلاب داشته باشیم یا شخص یا شورا.

3ـ تحقق بخشی و پرورش استعدادهای ارزنده در هر زمینه.

4ـ حمایت از آزادی و اختیارات افراد ملت در ساختن سرنوشت خویش نه آزاد ولی بر مبنای قوانین اسلامی که راهنما و برنامهریز است.

5ـ اقامه و گسترش قسط و عدل در سراسر کشور و نفی هرگونه تبعیض و سلطهجویی فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و ضرورت استفاده از دستاوردهای سودمند و علوم و فرهنگ بشری غیروابسته و تحریص و تشویق افراد به جهاد در راه تکامل انسانی خود و دیگران و شناسائی حقوِ برابر برای همه افراد ایرانی بر طبق موازین اسلامی.
یعنی در حقیقت جمیع قوانین اصول اسلامی را در این پیشنهاد هفتگانه به قول خودش جمع کرده و به همه اشاره کرده و در عین حال روشن است یعنی احتیاج به تفسیر ندارد و ابهام و اجمالی هم ندارد.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم، از گروه شش آقای دکتر غفوری پیشنهادشان را به این صورت در آوردهاند که ملاحظه میکنید: اصل 2 ـ نظام جمهوری اسلامی نظامی اسلامی مبتنی بر
1ـ توحید و مقررات اصیل اسلامی
2ـ کرامت و ارزش انسانی
3ـ تحقق بخشی آثار توحید در همه زمینههای زندگی
4ـ سعی در تحقق اهداف زیر که در آن ضمیمه دیگر در دوازده هدف بیان کردهاند که در حقیقت خواستهاند خود اصل دو را ملخصتر کنند.
بعد نوبت اصل سه که میرسد خودشان برای توضیح اصل سه تشریف میآورند.
آقای غفوری اگر توضیح اضافی دارید بفرمائید.
ضمناً تا آقای غفوری اینجا تشریف میآورند.
تذکری هم آقای مکارم نوشتهاند که در حقیقت پاسخی به مطلب دکتر ضیائی است که من این پاسخ را چون به کار گروه اول مربوط میشود عیناً به نماینده گروه میدهم که بعداً با استفاده از نوشته ایشان عیناً بخواند.
آقای غفوری بفرمائید.
دکتر غفوری ـ
بسم اللّه الرحمن الرحیم
.
ارزش هر چیزی به ارزش آثارش است.
وقتی میگوئیم دین یا اسلام یا هر کس هر چه میگوید باید ببینیم که در عمل چه میکند.
در برنامهای که از اسلام و پیغمبر گرامی هست خاطر همه مستحضر است که یک جملهای دارد «یضع عنهم اصرهم والاغلال التی کانت علیهم اصرواغلال» حالا نمیخواهیم وارد این بحث شویم ولی اجمالا باید بدانیم که هر جامعهای اصرواغلال دارد و حتی مذاهب و ادیان قبل اسلام که اول رهائی بخش بودند و بعد خود اینها اصرواغلال شدند.
همانطور که در برنامه پیغمبر اسلام و برنامه اسلامی که در ابتدای ورود اسلام به ایران تشریح شد «لنخرج الناس من عبادة العباد الی عبادة اللّه ومن جورالادیان الی عدل الاسلام ومن ضیق الارض الی سعتها» بنابراین بطور اجمال وقتی قانون اساسی ما اساسی و کارساز خواهد بود که ببینیم دردهای اجتماعی ما چیست.
بنابراین بطور خلاصه فکر کردم که با توجه به کلمات قانون که به قول معروف باید قیراط، قیراط حساب شود و حرف زیادی درش نباشد دو پیشنهاد دارم، یکی اینکه اصل دو و سه تلفیق شود زیرا وقتی گفتیم توحید و آثار توحید، اشکال بزرگ ادیان اینست که اسم توحید را میبرند ولی توحید را به آسمانها میبرند در صورتیکه باید توحید را به روی زمین آورد و از زمین به آسمان برد.
یعنی آثار چشمهای بعضیها را کور میکند و به بعضیها صدها چشم مسلح میدهد.
ما باید ببینیم آثار توحید در اجتماع چیست و آن آثار را پیاده کنیم.
بنابراین قانون اساسی ما وقتی کارساز است که مردم نفس راحت بکشند.
و افرادی که ما را به اینجا فرستادهاند وقتی میفهمند که کاری برایشان صورت دادهایم که ببینیم دردشان چیست و چیزی که گلویشان را فشار میدهد چیست.
بنظر میرسد که برای رعایت اختصار در قانون ما اصل دو وسه را یکی کنیم و تمام مطالبی که احیاناً بحثانگیز است در سه جمله خلاصه کنیم.
یکی «توحید و مقررات اصیل اسلامی»، البته اسلام شناسانی وجود دارند که مقررات اصیل آن را بیان میکنند.
مسأله بعدی «کرامت انسانی» هست و بعد هم «تحقق بخشی آثار توحید» است که مربوط به اصل دو است و بعد بدنبالش سعی در تحقق اهداف زیر که پیشنهاد اول است که اگر اصل دو وسه تلفیق شود هم عبارتها کوتاه شده و هم مسائل بحثانگیز گفته نشده است و هم تحقق بخشی آثار توحید که کار اجتهاد است که در هر زمانی باید ببیند گرفتاری مردم چیست و به داد مردم برسد و ضمانت اجرائی خاتمیت اسلام و اجتهاد زنده هم در همین است.
پس پیشنهاد اول اینست که اصل دو وسه تلفیق شود بعد از همه آن بحثها که دیروز شد امروز شورای هماهنگی نهایت تلاشش را در این مورد بکار برد ولی باز هم چهار یا پنج متن را میبینید بنظر من اگر به این صورت در اجتماع برود آنوقت صدها برابر دربارهاش صحبت میشود پس بهتر است ما بیائیم بگوئیم اول توحید و مقررات اصیل اسلامی و بعد کرامت و ارزش انسانی که بعضیها فکر نکنند که حالا توحید و اسلام که هست باید یک سلطه گر جدید بیاید و یک استبداد دینی پیدا شود، نه کرامت و ارزش انسانی و سوم هم تحقق بخشی به آثار توحید.
خدا میخواهد که مردم چطور زندگی کنند؟ همانطور که هوا و این نعمتها عام است بالاخره محدودیتهای اجتماعی را باید برطرف کرد و برای اینکه بدانیم چه چیزهائی باعث محدودیتهای اجتماعی است دوازده مطلب ذکر شده که اینها گلوی جامعه را فشار میدهد.
اگر ما توانستیم این اغلال، این زنجیرها را از گردن مردم باز کنیم کاری کردهایم، والا چنان تلقی میشود که ما آمدهایم که چند زنجیر دیگرهم به دست و پای این جامعه ببندیم که همینطور سرگردان بشود.
پیشنهاد اول تلفیق اصل دو وسه است و چنانچه این پیشنهاد قبول نشد و اصل دو به صورت یکی از این پیشنهاد هائی که گفته شده تصویب شد، نوبت به اصل سه میرسد که من برای بیان اصرو اغلال و بخاطر اینکه دین خودمان را به جامعه ادا کرده باشیم و آن چیزهائی که جامعه ایرانی را فشار میدهد که در آن دوازده هدف با توجه به اصلاحاتی که شده ملاحظه میفرمائید آنها را بیان میکنم تا جامعه بفهمد وقتی جمهوری اسلامی آمد یک چیزی جامعه از آن میخواهد و طبق برنامههای زمان بندی شده مثلا آموزش و پرورش رایگان را از آن میخواهد و الی آخر.
متشکرم.
نایب رئیس (بهشتی) ـ ضمناً علاوه بر مطالبی که عرض شد آقای صافی هم از گروه دو پیشنهادی نوشتهاند که قرائت میشود: بسمه تعالی اینجانب نظرم اینست که در همان متن گروه اول چند اصلاح بشود که با علامت در ذیل مشخص شده است.
اصل دوم ـ جمهوری اسلامی نظامی است بر پایه ایمان به خدای یکتا و عدل او در تکوین و تشریع و اختصاص و حاکمیت و تشریع به او و اعتقاد به نبوت و وساطت آن در تبلیغ کلیه قوانین و احکام و نظامات الهی و اعتقاد به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان و التزام قلبی و عملی او به احکام و قوانین الهی.
ایمان به امامت و رهبری مستمر آن در عصر غیبت حضرت مهدی حجةبن الحسن علیه الصلوة و السلام، و نقش کارساز و اساسی آن بر تداوم جنبشهای انقلابی اسلامی.
کرامت و ارزش والای انسانی و پرورش گوهر الهی نهفته در او.
آزادی و اختیار انسان در ساختن سرنوشت خویش (نفی جبر) قسط و عدل اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل هر گونه ستمگری و ستمکشی.
مسئولیت انسان و جهاد او برای تکامل خود و دیگران، تداوم اجتهاد و استنباط احکام از کتاب و سنت و احادیث ائمه طاهرین علیهم السلام در تمام اعصار، استفاده کامل از علوم و فنون پیشرفته و تجارب بشری.
نایب رئیس (بهشتی) ـ گروه هفت اصل پیشنهادی را تبدیل به اصل جدیدی کردهاند که نظر نهائی گروه هفت میباشد و خدمت آقایان داده شده است آقای تهرانی نمایندة گروه هفت در این مورد توضیحاتی میفرمایند.
نظرنهائی گروه هفت درباره اصل 3 جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر پایه یکتا پرستی و سایر معارف و احکام اسلامی که بر طبق آیة بیست و چهار از سورة حدید «ولقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط» عدالت و قسط اجتماعی و اقتصادی، و نفی کامل سلطهطلبی و سلطهپذیری را در پی میآورد.
تهرانی ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
ابتدا بطور خیلی مختصر نظر کلی گروه خودمان را ذکر میکنم و بعد تبدیل اصل دو به اصلی که آقایان نوشتهاند ان شاء الله قرائت میشود و اگر معلوم شد که از اشکالها دورتر است آقایان رأی میدهند.
اما نظر آقایان اینست که قانون اساسی احکامی را که الزامآور است.
در بر داشته باشد.
یعنی درست است که ما اهداف زیاد داریم و اهداف را میشود در مقدمه نوشت، اما آنچه مردم متوقع هستند، احکام الزامی «نظم امور کم» نظم امور و نظم دولت و نظم اقتصادی و سایر روابط اجتماعی است تصویب و صادر شود و الزام به اجرا داشته باشد تا آن اهداف را مردم با تمام وجود حس کنند نه اینکه یک اهدافی تشعشعآمیز مثلا در قانون اساسی آورده بشود و اما وقتی بجایش برسیم «به نظام اقتصادی یا فرهنگی یا ارتشی یا به نظام جمهوری» چیزهائی و اصلهائی تصویب شود که این اهداف را در پی نداشته باشد.
خلاصه توقع مردم اینست که الزاماتی تصویب بشود و اهداف و هر چیزی که میخواهید هدف قرار دهید در مقدمه بنویسید.
اما اصل پیشنهادی ما به خاطر اینکه هم مطابق قرآن کریم باشد و هم از تمام اشکالهائی که شده دور باشد، پیشنهاد شده است «جمهوری اسلامی»، البته بنابر اینکه بخواهیم یک اصلی قرار بدهیم و الا نظر آقایان اینست که این حرفها مربوط به مقدمه است و قانون اساسی تماماً باید به احکام و الزاماتی که مربوط به «نظم امورکم» است، تصویب شود.
اما اگر بخواهیم اصل دوم را بگذاریم و حذف نکنیم اینطور اصلاح شود که «جمهوری اسلامی نظامی است مبتنی بر پایه یکتاپرستی و سایر معارف و احکام اسلامی که بر طبق آیة بیست و چهار از سورة حدید «ولقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط» که عدالت و قسط اجتماعی و اقتصادی و نفی کامل سلطهگری و سلطهپذیری را در پی میآورد» که از اشکالها دور میباشد و به همین مقدار تذکری در اصل دوم باشد البته بنده و همکار محترم ما آقای بنیصدر آن پیشنهاد گروه پنجم را که جناب آقای مهندس سحابی خواندند میپذیریم و آن هم بسیار درست است و به نظر ما بیاشکال است.
پس هم آن متن پیشنهادی گروه پنجم را که آقای مهندس سحابی قرائت فرمودند قبول داریم و هم این متن پیشنهادی خودمان را که طبق آیة کریمه است و یکتاپرستی در آن ذکر شده و توحید ذکر نشده که معانی گوناگون داشته باشد و سایر معارف احکام اسلامی عدالت و قسط هم بر طبق آیة شریفه سورة حدید است و نفی سلطهطلبی و سلطهپذیری هم از آیة (تلک الدار الاخره نجعلهاللذین لایریدون علواً فی الارض و لافسادا) گرفته شده است.
و السلام علیکم و رحمةالله.
نایب رئیس (بهشتی) ـ متشکرم، جلسه در حال حاضر با حضور هفتاد و دو نفرکارش را ادامه میدهد.
تذکرات دیگری اینجا رسیده است، یکی از آقای جلال الدین طاهری است به این شرح «حمهوری اسلامی نظامی است توحیدی بر پایة ایمان به لااله الاالله و عدل خداوند در تکوین و تشریع و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و به وحی الهی به انبیاء و نقش بنیادی آن در بیان قوانین و به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان والتزام قلبی او به احکام و قوانین و به امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن بر تداوم اسلام که تنها اسلام انقلابی است» و بعد از این اصول که میگذریم همان متن پیشنهادی گروه یک به استثنای آنچه در مورد اجتهاد هست که یکی دو تذکر دارند و آقای موسوی جزایری نوشتهاند که نظرشان با نظری که گروه هفتم فرستاده موافق نبوده و نظرشان با نظر گروه چهار موافق است با این تفاوت که اجتهاد به عنوان پایه شناخته نشود بلکه به عنوان روش باشد.
و باز تذکرات دیگری هست که من بنوبت میخوانم و از دوستانی که تذکراتی میفرستند خواهش میکنم از جلسة آینده سعی بفرمایند که تذکرات را قبلا بدهند و حالا هم که میفرستند گروهشان را یادداشت کنند که وقتی ما نظر گروهها را مطرح میکنیم آنها را نیز مطرح کنیم.
پیشنهاد گروهها خوانده شد و دربارة آنها توضیح هم داده شد.
حالا موقعی است که باید رأیگیری نهائی بکنیم، آقای خامنهای بفرمائید.
خامنهای ـ بنده پیشنهادی دادهام خواهش میکنم قرائت بفرمائید.
نایب رئیس (بهشتی) ـ البته نمایندگانی به عنوان نکات تکمیلی مطالبی فرستادهاند که به موقع خواهیم خواند، یعنی اگر پیشنهادات کاملا جدید باشد مطرح میشود ولی اگر پیشنهادهای تکمیلی و تذکرات است بنوبت که به گروه مربوطه میرسیم از اعضای آن گروه خواهیم خواست که اگر کسی هست بیاید تکمیل کند.
فعلا اگر پیشنهاد کاملی هست که تغییرات کلی داده شده باید اینجا باشد که من ببینم و اگر اینجا چیزی نباشد نمیشود مطرح کرد.
ولی این بار هم اگر در اثنای جلسه پیشنهاد جدیدی بفرستند میپذیریم ولی درجلسات آینده اجازه بفرمائید این رویه را ادامه ندهیم.
آقای خامنهای اصل دو را به این صورت نوشتهاند: «جمهوری اسلامی نظامی است بر پایة عقیده و ایدئولوژی اسلامی، توحید و نبوت و معاد و رعایت واقعی حیثیت و حرمت والای انسان، احترام به آزادیهای انسانی، مساوات زن و مرد و توانا و ناتوان و مسلمان و غیر مسلمان، اقامة قسط و عدل، تعدیل مشروع ثروت و جلوگیری از تمرکز ثروتها، توزیع متناسب ثروتهای ملی، مقابله با ظلم و استثمار و استبداد و استقلال، مسئولیت هماهنگی و جهاد انسانها در راه خودسازی و اصلاح جامعه، همزیستی مسالمتآمیز با بیگانگان، رعایت ضعفا و نجات مستضعفین و اقامه «خلافت الله» بر اساس وراثت تاریخی انسان، رعایت اجتهاد پویا در امر تقنین و رهبری عالی و این اصول غیر قابل تفکیک و واحد هستند».
آنچه مرقوم فرمودهاید برای من روشن است اگر برای کسی ابهامی دارد که ایشان باید توضیحی بدهند، میتوانند چند دقیقهای صحبت بفرمایند اگر هم برای همه روشن است که دیگر توضیحی نمیدهند.
آقای مکارم بفرمائید.
مکارم شیرازی ـ پیشنهاد بنده غیر از پیشنهاد دوستان است.
این پیشنهاد بنده در اصل سه چاپ شده است چون تلفیق هر دو بوده است و با استفاده از همه نظریاتی که دادهاند اصل دو و سه تلفیق شده است و به صورت اصل سه در صفحه دوم چاپ شده است.
نایب رئیس (بهشتی) ـ این راهم ملاحظه میفرمائید: جمهوری اسلامی نظامی است الهی بر پایه:
1ـ ایمان بخدای یکتا و عدالت و حاکمیت او.

2ـ ایمان به وحی و نقش آن در تأسیس قوانین.

3ـ ایمان به معاد و نقش سازنده آن در تکامل انسان.

4ـ ایمان به امامت و رهبری مستمر در جامعه بشری.

5ـ ایمان به ارزش والای انسان و آزادی اراده او و مسئولیتش در برابر خود و دیگران برای تحقق بخشیدن به هدفهای زیر:
1ـ محو هر گونه استبداد و خود کامگی، و مشارکت مردم در تعیین سرنوشت خویش.

2ـ طرد کامل استعمار و هر گونه گرایش به شرِ و غرب.

3ـ رفع هر گونه تبعیض ناروا و تایمن حقوِ همه افراد.

4ـ ایجاد خودکفایی در تمام زمینههای علمی و اقتصادی و نظامی و عمرانی
5ـ پیریزی اقتصاد صحیح بر طبق ضوابط اسلامی به منظور طرد فقر و محرومیت و بیکاری با استفاده از اجتهاد متخصصان در فهم کتاب و سنت و بهرهگیری از علوم و فنون پیشرفته و تجارت بشری در تمام زمینهها.
حالا آقای آیت اگر نظراتی از گروه یک دارید به صورت فشرده بیان کنید.
دکتر آیت ـ بسم الله الرحمن الرحیم.
در مورد اصل دو، دیروز مطالبی گفته شد و آقایان دکتر بهشتی و ربانی شیرازی جوابهای کافی دادند و من فکر نمیکنم که لازم باشد آن جوابها را تکرار کنم ولی با وجود این به بعضی از مسائل اشاره میکنم.
بعضیها گفتند که اصل دوم هم پایهها است و هم هدفها که باید از هم جدا بشوند.
باید عرض کنم که اصل دو فقط پایهها و روشها است و هدفها نیست و اگر قسط و عدل را میفرمایند اینها را هم میشود پایه قرار داد و هم هدف، و در نظام هم اشکال ندارد و باید هدفها آورده بشود.
نظام یک کل وابسته به هم است که پایه و روش و هدف این کل رامشخص میکند، بخصوص این مسأله که بعضیها گفتهاند جای اینها در مقدمه بود، باید توجه کنیم وقتی که نظام مشخصی شد، برای قانونگذار تعهدآور است و در قانونگذاری مؤثر است و تعهد و الزام ایجاد میکند.
وقتی که گفتیم «نظام جمهوری اسلامی کرامت و ارزش انسان را در نظر دارد» بنابراین قانونگذار نمیتواند قانونی وضع کند که کرامت را نادیده بگیرد، قانونگذار متعهد به رعایت کرامت انسان است.
و همینطور وقتی ما معاد و توحید و نظایر اینها را در نظام اسلامی ذکر میکنیم، مشخص است که توحید و معاد و نوبت وزن شعر نیست، اینها در همه مراحل زندگی منعکس میشود و من جمله در قانونگذاری.
آقای مکارم فرمودند که بعضی کلمات مبهم بکار رفته است و از مبهمات، تشریع را بکار بردند در حالی که هیچ ابهامی در کلمه تشریع نیست و کلمات مبهم دیگری هم در اینجا نیست و اگر مشکل بودن آن را در نظر بگیریم که هر طفل دبستانی باید بفهمد، هر کسی باندازه معلوماتش از قانون اساسی و هر چیز دیگری برداشت میکند و ضرورتی ندارد که همه کس آنرا بفهمد.
حتی حقوقدانها هم ممکن است در فهم بعضی از مسائل قانون اساسی محتاج به مطالعه و تفکر باشند.
در هیچ جای دنیا نمیتوان قانون اساسی را طوری نوشت که برای همه دقیقا قابل فهم باشد.
پیشنهادی هم شده در مورد اینکه تسلیم در مقابل خداوند را در این اصل بیاوریم، البته مخالفتی با این پیشنهاد نیست ولی وقتی که گفتیم «اختصاص حاکمیت بخداوند» تسلیم هم در آن هست و احتیاج به تکرار نیست، در مورد سنت، بعضیها خواستهاند اضافه بشود «سنت ائمه اطهار» خود سنت رسا است و دیگر اضافه کردن آن لزومی ندارد.
آقای مهندس سحابی آن اصل قبلی را با تغییراتی پیشنهاد کردهاند و استدلالشان این بود که در قانون اساسی نباید طول و تفصیل باشد.
باید عرض کنم در این اصل، طول و تفصیل نیست ولی از ایجاز باصطلاح مخل هم جلوگیری شده است، زیر ایجاز نباید بنحوی باشد که در معنی اخلال ایجاد بکند.
در اصل پیشنهادی آقای مهندس سحابی و گروه ایشان نوشته شده «و دیگر معارف اسلامی» این کلمه «دیگر» خودش ایجاد ابهام میکند، با آن کلیاتی که باید رویش تکیه بشود و ذکر کردهایم مثل این است که ما بخواهیم درباره فلسفه «کانت» صحبت کنیم ولی بگوئیم مراجعه کنید به فلسفه «کانت».
اما بنظر ما آن اصول و نکاتی که فلسفه «کانت» و یا «دکارت» را نشان میدهد باید ذکر گردد.
همین ایراد به گروه هفت هم وارد است، زیرا آنها هم نوشتهاند «و سایر معارف و احکام اسلامی» و باز هم ایجاز مخل هست و نظام را نمیرساند.
مثل این است که ما سوار تاکسی بشویم و بگوئیم ما را ببر تهران، حالا کجای تهران مشخص نیست.
اما کلمه «سودمند» که در مورد علوم و معارف پیشبینی شده است، این کلمه «سودمند» برای چه کسی است؟ چون قمار باز هم فن قمار برایش سودمند است، بدیهی است که ما علوم و معارف را در قانون اساسی در جهتی که اسلام تعیین کرده است بکار میبریم و چه کلمه «سودمند» باشد یا نباشد، این تکلیف در قانون اساسی ایجاد میشود و احتیاجی به کلمة «سودمند» نیست.
مسئله دیگر اینکه پیشنهاد شده «بدون هیچ وابستگی» بنده اشکالی نمیبینم که این هم اضافه بشود ولی معهذا استفاده از علوم و فنون بشری وابستگی ایجاد نمیکند و در آن مفهوم وابستگی در اصول دیگر آمده است و رعایت هم خواهد شد.
بعضی از دوستان همین اصل را بعبارت دیگر پیشنهاد کردهاند ولی دلیلی نیاوردهاند که چرا آن عب

/ 0 نظر / 12 بازدید